در روز هفتم دی ماه ۱۳۹۶ اعتراضات پراکنده ای در شهر مشهد رخ داد. این اعتراضات که در ابتدا با هدف ابراز نارضایتی نسبت به افزایش تورم و بدتر شدن شرایط اقتصادی شروع شده بود، در مدت ده روز به سرعت در سراسر کشور گسترش یافت. علاوه بر مراکز شهری بزرگ، شهرهای کوچک‌ تر که از زمان انقلاب ۱۳۵۷ ایران نسبتاً آرام بودند، به صحنه اعتراضات بزرگ علیه جمهوری اسلامی تبدیل شدند. اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ از آن رو حائز اهمیت هستند، که در طی آن معترضین به نحوی گسترده خواستار براندازی جمهوری اسلامی شدند. بر خلاف اعتراضات ۱۳۸۸ که در بستر انتخابات مناقشه برانگیز ریاست جمهوری صورت گرفت، اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ حاکی از تقابل بنیادین معترضان با کلیت جمهوری اسلامی بود. از این رو اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ را می‌توان سرآغازی برای فصلی جدید در تاریخ معاصر ایران دانست.

در طی تنها چند روز صدها معترض بازداشت شدند و ده‌ ها نفر جان خود را از دست دادند، که آمار دقیق آنها تا به امروز مشخص نیست.[۱] مرکز اسناد حقوق بشر ایران به اطلاعات موثقی دست یافته است که مرگ ۴۱ نفر را در ارتباط با اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ تأیید می کند. از این تعداد ۲۷ نفر با گلوله جنگی کشته شدند، نه نفر در شرایط مشکوک در بازداشت جان خود را از دست دادند، دو نفر پس از آزادی از زندان در وضعیتی شبهه ناک فوت کردند و دو نفر هم در اثر تصادف با خودروی آتش نشانی جان باختند. لازم به ذکر است که حداقل پنج نوجوان نیز جان خود را در ارتباط با اعتراضات از دست داده اند. مرگبارترین روزهای اعتراضات از ۹ تا ۱۲ دی ماه ۱۳۹۶ رقم خورد، که در طی آن در مجموع ۲۹ نفر جان باختند. استان اصفهان با ۱۵ نفر کشته، بالاترین تعداد تلفات را متحمل شد. پس از آن استان لرستان با نه کشته و استان خوزستان با پنج کشته قرار دارند. همچنین گزارش هایی از جان باختن ۱۱ نفر دیگر نیز در ارتباط با اعتراضات وجود دارد، که نزدیک به نیمی از آنها در بازداشت جان خود را از دست داده اند. مرکز اسناد حقوق بشر ایران در حال حاضر نمی تواند به صورت مستقل گزارش ها در مورد مرگ این ۱۱ شهروند را تأیید کند.

مرکز اسناد حقوق بشر ایران مصاحبه های متعددی را با شاهدان عینی در ایران و در تبعید انجام داده است و اسناد حکومتی، گزارش های رسانه ای و حساب های رسانه های اجتماعی را که اعتراضات را مستند کرده اند، بررسی کرده است. علاوه بر این، مرکز اسناد حقوق بشر ایران ده‌ ها سند تصویری و ویدئویی را مکان‌ یابی کرده است و محتوای آنها را از طریق جستجوی پیشرفته در منابع اطلاعاتی آزاد (اوسینت) مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است. این تحلیل بر اساس شهادت ها و سایر گزارش های موجود در دسترس عموم از رویدادها، مورد تأیید مضاعف قرار گرفته است.

مرکز اسناد حقوق بشر ایران الگویی از عدم شفافیت و عدم پاسخگویی سازمان یافته در مورد تلفات ناشی از اعتراضات را شناسایی کرده است. در موارد مربوط به کشتار غیرنظامیان غیرمسلح، از جمله کشته شدن شش نفر در شهر کوچک قَهدِریجان در استان اصفهان، مقامات جمهوری اسلامی این تلفات را به حملات ادعایی به تأسیسات دولتی نسبت داده و از آن به عنوان مبنایی برای توجیه استفاده از نیروی مرگبار استفاده کرده اند.[۲] آنها هیچ مدرک مستدلی برای ادعای خود ارائه نکرده و دست به تهدید و آزار خانواده های شهروندان کشته شده زده‌اند. همچنین آنها هرگونه مسئولیت در قبال مرگ‌ های مشکوکی را که در زمان بازداشت یا اندکی پس از آزادی از زندان رخ داده را رد کرده‌ و در عوض آنها را به مصرف بیش از حد مواد مخدر یا خودکشی ارتباط داده اند. مقامات با استفاده از روش های مختلف بر خانواده‌ های داغدار و وکلای آنها فشار وارد کرده و آنها را وادار به چشم پوشی از پیگیری عدالت از طریق مراجع قانونی نموده اند.

مرکز اسناد حقوق بشر ایران همچنین دریافته است که علی رغم تلاش مقامات دولتی برای کم اهمیت جلوه دادن دخالت سپاه پاسداران در سرکوب اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶، این سازمان نظامی در واقع به صورت مستقیم مسئول سرکوب ها به ویژه در استان های اصفهان و لرستان ، که بیشترین تلفات در آنها رخ داده، بوده است. در موارد متعدد، تهاجمی ترین اقدامات توسط نیروهای بسیجی که زیر نظر سپاه در هر استان فعالیت می کنند، انجام شده است.[۳]

شاهدانی که با مرکز اسناد حقوق بشر ایران صحبت کرده اند، بارها بر شدت خشونت‌ های اعمال شده توسط شبه‌ نظامیان بسیج و سایر نیروهای امنیتی و همچنین بی‌ اعتنایی کامل آنها به جان و سلامت شهروندان تأکید نموده اند. یکی از آنها حادثه ای را بازگو کرد که در آن یک خودروی نیروهای امنیتی پس از برخورد شدید با یک رهگذر بی گناه وی را به دیوار کوبید و سپس بی اعتنا به آن رهگذر از محل دور شد.[۴]

یکی دیگر از موضوعاتی که به دفعات توسط شهود گزارش شد، نقض سازمان یافته حق دادرسی عادلانه بود. در دو پرونده مختلف چندین نفر به اتهام جرایم دارای مجازات اعدام در ارتباط با اعتراضات محاکمه شدند، در حالی که به جز اعترافاتی که از آنها زیر شکنجه گرفته شده بود هیچ مدرک دیگری علیه آنها وجود نداشت. این محاکمات با صدور چندین حکم اعدام به پایان رسیدند که یکی از آنها به اجرا درآمده و فرد متهم به دار آویخته شد.

همچنین مرکز اسناد حقوق بشر ایران به این نتیجه رسیده است که جمهوری اسلامی هم در جریان اعتراضات و هم پس از آن به روش های سرکوبگرانه جدیدی متوسل شده است که شامل این موارد می‌شود: (۱) استفاده از تجهیزات کمتر کشنده برای کنترل اعتراضات، مانند گلوله های پینت بال و گلوله های ساچمه ای، در مقیاسی وسیع و به شیوه ای که منجر به عواقب مرگبار برای افراد هدف قرار گرفته می شود؛ (۲) اعزام مأموران مخفی با ظاهر غلط انداز و ملبس به لباس های رایج که می توانند در میان معترضان نفوذ کرده، آنها را تحریک نموده، افراد را شناسایی و دستگیر کنند؛ (۳) استفاده از مساجد و اماکن مذهبی به عنوان محل بازداشت؛ (۴) توزیع گسترده قرص هایی با مواد تشکیل دهنده ناشناخته یا مخدر قوی در میان زندانیان؛ و (۵) بهره برداری از فناوری های نوظهور و درگیر شدن در جنگ در فضای مجازی با مخالفان.

پیشگفتار

به اعتراف مقامات جمهوری اسلامی، اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ توسط هیچ سازمان سیاسی سازماندهی نشده بود. این اعتراضات از لحاظ پراکندگی جغرافیایی گسترده‌ترین اعتراضات در ایران از زمان انقلاب ۱۳۵۷ ایران بود.[۵] تظاهرکنندگان نارضایتی خود را از کُلیت نظام اعلام کرده و خواهان تغییرات بنیادین از جمله کناره‌گیری علی خامنه ای از سمت رهبری شدند.[۶] شایان ذکر است که برای اولین بار پس از انقلاب ۱۳۵۷ بسیاری از معترضان حمایت خود را از سلسلۀ پهلوی اعلام کردند.[۷] این حوادث تائیدکننده نا امیدی فراگیر نسبت به چشم‌ انداز اصلاحات در جمهوری اسلامی بود؛ چشم‌ اندازی که اصلاح‌ طلبان حکومتی در طی دو دهۀ منتهی به اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ ترویج می‌ کردند.[۸]

اعتراض‌ ها به‌ ویژه در محلات محروم و مناطق فقیرنشین حومه شهرها شدید بود؛ همان نقاطی که معترضان با خشونت سرکوب گردیده و ده ها نفر کشته شدند.[۹] مقامات جمهوری اسلامی اما هرگز هیچ مسئولیتی را در قبال اقدامات نیروهای امنیتی نپذیرفتند. غلامحسین محسنی اژه ای که در آن زمان سخنگوی قوه قضائیه بود، مدعی شد که ۲۵ نفر تلفات شامل شهروندان و همچنین نیروهای حکومتی است. وی اظهار داشت که هیچ یک از کشته شدگان بر اثر اصابت گلوله شلیک شده از سوی نیروهای امنیتی فوت نکرده است. وی همچنین مدعی شد، که نیروهای حکومتی دستور داشتند که از سلاح گرم استفاده نکنند و برخی از آنها «حتی مسلح هم نبودند».[۱۰]

۱. سال تجمعات اعتراضی

در ماه های قبل از تظاهرات دی ماه ۱۳۹۶ تجمعات اعتراضی متعددی در نقاط مختلف کشور برگزار شد.[۱۱] شهرهای مختلف شاهد مجموعه ای از اعتراضات کارگری بودند. علاوه بر این، اعتراضاتی توسط بازنشستگانی که هیچ گونه افزایش حقوق به نسبت بالا رفتن هزینه های زندگی دریافت نکرده و افرادی که پس اندازهای خود را در چندین مؤسسه مالی از دست داده بودند، سازماندهی گردید.[۱۲] همه آنها با سرکوب خشونت‌آمیز روبرو شدند. این وضعیت پس از زلزله آبان ماه ۱۳۹۶ در استان کرمانشاه تشدید شد. در حالی که از سال ها قبل مردم از وجود فساد دولتی آگاه بودند، سوء استفاده از کمک های مالی صورت گرفته به نیازمندان پس از فاجعه زلزله باعث آشکار شدن هر چه بیشتر عمق فساد در بین مقامات جمهوری اسلامی شد.[۱۳]

۲. سرکوب خشن اعتراضات

براساس قواعد حقوق بین الملل، نیروهای انتظامی تنها در صورت لزوم و در حدی که برای دستیابی به یک هدف موجه پلیسی لازم است، می توانند از قوۀ قهریه استفاده کنند. در موارد استفاده از قوۀ قهریه، کاهش صدمات و آسیب و در عین حال احترام کامل به جان و سلامتی افراد بسیار مهم هستند. استفاده عامدانه از نیروی کشنده تنها زمانی جایز است که برای حفظ جان افراد کاملاً ضرورت داشته باشد.[۱۴]

پس از تشدید اعتراضات دی ۱۳۹۶ در تهران شورای عالی امنیت ملی وظیفه برقراری نظم در پایتخت را به قرارگاه ثارالله، بزرگترین یگان رزمی سپاه، محول کرد.[۱۵] در موارد متعدد نیروهای سپاه و بسیج مستقر در خیابان های تهران بی توجهی زیادی به جان و امنیت شهروندان نشان دادند.[۱۶] وضعیت در سایر نقاط کشور وخیم تر بود. نیروهای امنیتی حتی در مواقعی که امکان استفاده از ابزارهای جایگزین کمتر کشنده جهت بازدارندگی و متفرق کردن معترضان را داشتند، ترجیح داده که چنین نکنند و در عوض از نیروی کشنده به صورت گسترده ای استفاده کردند. ویدئوهای متعددی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که نشان می‌دهند شماری از معترضان بر اثر شلیک نیروهای امنیتی زخمی شده و در مواردی نیز جان باخته‌اند.[۱۷] محمدعلی جعفری فرمانده وقت کل سپاه پاسداران بعدها تأیید کرد که سپاه عملیات هایی را در سه استان اصفهان، لرستان و همدان انجام داده است.[۱۸]

۱.۲. آغاز اعتراضات از مشهد

اولین اعتراضات در دی ماه ۱۳۹۶ در مشهد آغاز شد اما نحوۀ دقیق آغاز اعتراضات مشخص نیست. در ۷ دی ۱۳۹۶ تظاهراتی در میدان شهدای شهر مشهد برگزار شد. به گفتۀ منابع نزدیک به دولت و اصلاح‌طلبان، تظاهرات توسط گروهی از مقامات محافظه‌کار جهت تضعیف حسن روحانی رئیس جمهور وقت سازماندهی شده بود. صرف‌نظر از انگیزهٔ اولیه‌ای که موجب تجمع معترضان شده بود، این گردهمایی به‌سرعت به اعتراضی ضد حکومتی تبدیل شد.[۱۹]

به گفته علی حسین قلی لو، فعال حقوق بشر که در حال حاضر در آلمان سکونت دارد، در آن روز اطراف میدان شهدا به صورتی غیرعادی شلوغ و فضا پر تنش بود. تعداد بسیار زیادی از نیروهای امنیتی از جمله مأموران لباس شخصی در میان جمعیت حضور داشتند. هر کسی که تلفن همراه در دست داشت، به ظن ضبط ویدئو از تجمع در معرض دستگیری بود. علی حسین قلی لو در آن روز شاهد ضرب و شتم و بازداشت چندین نفر از جمله یک زن سالخورده توسط نیروهای امنیتی بود.[۲۰]

تجمع اعتراضی مردم در مشهد در ۷ دی ۱۳۹۶. منبع توانا

در مصاحبه‌ ای با مرکز اسناد حقوق بشر ایران، علی حسین قلی لو به توصیف چگونگی گسترش اعتراضات به نقاط مختلف شهر از جمله میدان پارک (آزادی)، بلوار امامت و پارک ملت در مجاورت دانشگاه فردوسی در شب‌ های بعد پرداخت. در غروب روزهای ۸ و ۹ دی ماه ۱۳۹۶ این مناطق شاهد برگزاری تجمعاتی بودند. معترضان ابتدا در پارک ملت حضور یافته و سپس وارد بلوار امامت شدند، محلی که تعداد آنها در هر دو شب افزایش چشمگیری یافت. نیروهای پلیس مقدار بسیار زیادی گاز اشک آور شلیک کردند، در حالی که لباس شخصی ها به سمت معترضان سنگ می انداختند. ده ها نفر دستگیر شدند.[۲۱] تصویر پایین نشان دهنده محل اعتراضات در مشهد است.

ایوار فرهادی، فعال سیاسی و رسانه ای نیز توصیفات مشابهی را از اعتراضات دی ۱۳۹۶ در مشهد بیان کرده است. به گفته وی، پارک ملت مشهد همواره یکی از نقاط کانونی تشکیل و گسترش اعتراضات مردمی بوده است.[۲۲]

۹ دی ماه هم فراخوانی برای حضور در این منطقه داده شده بود. آن شب در محل کارم بودم. از بالکن به چهارراه بزرگمهر سجاد اشراف داشتم. حدود ساعت ۷:۳۰ الی ۸ شب بود که ناگهان تعداد بسیار زیادی خودروهای کلانتری امیر المومنین، کلانتری احمد آباد و مناطق دیگر با سرعت بالا رد شدند. اینترنت موبایل هم قطع شده بود. ⁠از محل کارم بیرون آمده و به سمت پل سجاد رفتم. هوا کاملاً تاریک شده بود. در آن حوالی صدای تیراندازی هوایی را می شنیدم. از داخل پارک خودم را به تقاطع امامت و اول آزاد شهر رساندم. جمعیت زیادی حضور داشتند که بیشترشان جوان بودند. تعدادی موتور یگان ویژه آتش زده شده بودند. گاهی نیروهای امنیتی هجوم می آوردند و گاهی هم مردم به سمت آنها حمله می کردند. معترضان شعار می دادند، «مرگ بر دیکتاتور» و یا «آقا خدایی میکند ملت گدایی می‌کند.[۲۳]

فرهادی کمتر از یک سال بعد در مهرماه ۱۳۹۷ بازداشت شد. این امر پس از آن صورت گرفت، که هویت وی به عنوان یک کاربر ناشناس فعال مخالف رژیم در اِکس (توییتر سابق) توسط نیروهای امنیتی شناسایی گردید. وی در مصاحبه ای با مرکز اسناد حقوق بشر ایران توضیح داد، که در حالی که وکیل مدافع نداشت، توسط قاضی منصوری در دادگاه انقلاب مشهد به اتهام عضویت در گروه های ضد انقلاب و تبلیغ علیه نظام به تحمل شش سال حبس محکوم شد. وی مدت کوتاهی پس از صدور این حکم از کشور خارج گردید.[۲۴]

علی حسین قلی لو اما در بهمن ماه ۱۳۹۶ در محل کارش دستگیر شد. نیروهای امنیتی او را در میان معترضان شناسایی کرده بودند. دادگاه انقلاب مشهد در محاکمه‌ای که تنها چند دقیقه به طول انجامید، وی را به اتهام اقدام علیه امنیت ملی و توهین به رهبری به سه سال زندان محکوم کرد که دو سال از آن لازم الاجرا بود.[۲۵]

۲.۲. روایت یک شاهد از تهران

داریوش زند در خوزستان به دنیا آمده و بزرگ شده است. به دلیل سال ها زندگی در این استان، وی تجربه ملموسی از فساد دولتی، تبعیض و شرایط وخیم اقتصادی دارد. در دی ماه ۱۳۹۶ او در تهران سکونت داشته و به فعالیت های حقوق بشری مشغول بود. در روز ۹ دی ماه زند در تظاهراتی در میدان انقلاب تهران شرکت کرد. در یک گفت و گو با مرکز اسناد حقوق بشر ایران، او گزارش مفصلی را از فضای پرتنش آن روز ارائه کرد.[۲۶]

جمعیت زیادی جمع شده و تعداد زیادی مأمور هم حضور داشتند. تعداد معترضان هر لحظه بیشتر می شد. از سمت در دانشگاه [تهران] گروهی از دانشجوها شروع به سر دادن شعار کردند و مردم هم به آنها پیوستند […] مسئولان در را بر روی دانشجویان بسته بودند و تعداد زیادی از آنها داخل محوطه دانشگاه [تهران] محبوس شده بودند. البته دانشجویان زیادی هم در بیرون از محوطه و در میان مردم حضور داشتند […] بیشتر معترضانی که آن روز دیدم، جوان بودند. شعارها رادیکال بودند، مانند «مرگ بر دیکتاتور،» «جمهوری اسلامی نمی خواهیم، نمی خواهیم» و «مرگ بر اصل ولایت فقیه.»[۲۷]

تجمع اعتراضی در برابر دانشگاه تهران. صدای آمریکا

به گفته داریوش زند، پلیس ضد شورش و نیروهای لباس شخصی حملات خشونت آمیزی را بر علیه معترضان آغاز کردند، که منجر به متفرق شدن آنها شد. این نیروها با برنامه ریزی قبلی در خیابان های مختلف مستقر شده و به صورت عملی معترضان را محاصره کرده بودند. زند افزود: «آنها با هر وسیله ای که در اختیار داشتند، معترضان را مورد ضرب و شتم قرار دادند.»[۲۸] شاهد دیگری که با هویت محفوظ با مرکز اسناد حقوق بشر ایران گفتگو کرده است، توصیفی از سطح خشونت‌ های بی‌ سابقه نیروهای امنیتی در آن روز را بازگو نمود. «در یکی از کوچه‌ های نزدیک به دانشگاه تهران شاهد تلاش نیروهای لباس شخصی برای دستگیری یک دانشجوی جوان بودم. آنها آن چنان وحشیانه با او برخورد کردند، که یادآوری آن صحنه حتی پس از این همه سال همچنان مرا آزار می دهد.»[۲۹]

۳.۲. روایت یک شاهد از گرگان

بنیامین دیلم کتولی، شاعر و ترانه سرا، در روز ۹ دی ماه ۱۳۹۶ در اعتراضی خیابانی در گرگان شرکت کرد. نیروهای امنیتی در روزهای منتهی به ۹ دی حضور چشمگیری در خیابان های گرگان داشتند. در عصر آن روز، تظاهرات ابتدا در اطراف میدان شهرداری، معروف به میدان وحدت شکل گرفت. سپس معترضان در میدان کاخ (ولیعصر) و خیابان شالیکوبی (ولیعصر) تجمع کرده و جمعیت بزرگتری را شکل دادند. با وجود این که برخی از مقامات شهر در بین معترضان حضور یافته و آنها را تهدید کرده که متفرق شوند، تجمع به صورت صلح آمیز ادامه یافت و شرکت کنندگان در آن شعار می دادند.[۳۰]

شعارهای معترضان هم در مورد معضلات اقتصادی بودند، مانند فقر و گرانی، و هم مشروعیت نظام را زیر سوال برده و خواهان سرنگونی بودند. هیچ رفتار خشونت آمیزی را از طرف معترضان ندیدم. حتی سنگ هم پرتاب نمی کردند و از مواجهه و درگیری با مأموران امنیتی دوری می کردند […] از حدود ساعت ۱۰ شب حمله نیروهای امنیتی به معترضان شروع شد. لباس شخصی ها سوار بر موتورهای تریل به داخل جمعیت آمده و با باتوم شروع به کتک زدن افراد کردند. مأموران نیروی انتظامی هم همزمان حمله نمودند. ناگهان به سراغ یک معترض رفته و با باتوم او را کتک زده و دنبال می کردند تا از بقیه جدا شود. به این ترتیب می توانستند او را در گوشه ای خلوت گیر انداخته و بازداشت کنند.[۳۱]

بنیامین دیلم کتولی در مصاحبه ای با مرکز اسناد حقوق بشر ایران توضیح داد، که بیشتر نیروهای امنیتی در گرگان اعضا محلی بسیج بودند، که بسیاری از آنها لباس شخصی به تن داشته و برخی هم با لباس استتار نظامی حضور داشتند. گروهی از بسیجیان لباس شخصی مسلح به قمه و شمشیر بودند، در حالی که نیروهای ویژه پلیس مجهز به سلاح گرم بوده و چندین مسلسل نیمه سنگین هم در پشت وانت هایشان داشتند.[۳۲]

ده ها معترض از جمله چند تن از آشنایان دیلم کتولی دستگیر شدند. برخی از آنها پس از آزادی تصمیم گرفتند که در مورد آن چه بر آنها در بازداشت گذشته صحبتی نکنند. دیلم کتولی سکوت آنها را ناشی از تهدید و اعمال فشار نیروهای امنیتی می داند. او نیز با آزار و اذیت مقامات مواجه شد، که در نهایت او را وادار کرد برای رهایی از آن شرایط، ایران را ترک کند.[۳۳]

اعتراضات در کرمانشاه. منبع شبکه جقوق بشر کردستان

۴.۲. روایت یک شاهد از اصفهان

یک شاهد که خواهان محفوظ ماندن هویتش شده است، در صحبت با مرکز اسناد حقوق بشر ایران توضیح داد، که شدیدترین اعتراضات در اصفهان در محله های محروم مانند زینبیه در شرق این شهر صورت گرفت. به گفته وی، تجمعات اعتراضی در زینبیه از ساعات اولیه شامگاه ۹ دی ماه ۱۳۹۶ آغاز شد. با ورود نیروهای ضد شورش پلیس، آنها حملات خشونت آمیزی را بر علیه معترضان صورت دادند. اقدامات آنها شامل استفاده بی رویه از شوکر برقی، پرتاب مقدار زیادی گاز اشک آور، شلیک گلوله های هشدار و در نهایت قطع جریان برق تیرهای چراغ در خیابان ها برای متفرق کردن معترضان بود. همین شاهد در تظاهرات دیگری در چهارراه تختی در مرکز شهر اصفهان در شامگاه ۱۰ دی ماه نیز شرکت کرد. به گفته وی، نیروهای امنیتی هنگام برخورد با معترضان در شب دوم به شلیک گلوله های جنگی و ساچمه ای متوسل شدند.[۳۴]

بسیاری از آنها از ناحیه صورت مورد اصابت [گلوله ساچمه ای] قرار گرفته بودند. برخی هم گلوله ساچمه ای به پا و یا به کمر و پشت شان خورده بود. آمار زخمی ها زیاد بود. هر کسی را که میدیدی، یک جایی از بدنش را گرفته بود، که داشت خونریزی می کرد. یک مرد میانسال را به یاد دارم که کاپشنی با رنگ تیره به تن داشت. گلوله به بالای قفسه سینه و نزدیک گردنش اصابت کرده بود. خونریزی بسیار شدیدی داشت. کسانی که آنجا بودند می گفتند که دیگر نفس نمی کشد و فوت کرده است.[۳۵]

۵.۲. روایت یک شاهد از نجف آباد

نجف آباد سومین شهر بزرگ استان اصفهان است. این شهر به خاطر فضای مذهبی ویژه اش شهرت دارد.[۳۶] به دلیل چنین پیشینه ای، سر دادن شعارهای ضد جمهوری اسلامی و بر علیه مشروعیت نظام در سال ۹۶ در نجف آباد امری غیر عادی بود، اگر چه که در سال‌ های قبل از آن نیز اعتراضات قابل توجهی در آن جا رخ داده بود.[۳۷] یکی از شاهدانی که به شرط ناشناس ماندن با مرکز اسناد حقوق بشر ایران صحبت کرد، تظاهرات بزرگی که در شامگاه ۱۱ دی ۱۳۹۶ در اطراف باغ ملی، میدان مرکزی نمادین نجف آباد، صورت گرفت را توصیف کرد.[۳۸]

حدود ساعت ۷ عصر شده بود. به خیابان قدس که رسیدم، دیدم پر از جمعیت است. نیروهای یگان ویژه معترضان را از باغ ملی به خیابان های اطراف آن عقب رانده بودند […] درگیری شدیدی در جریان بود؛ [نیروهای یگان ویژه] گاز اشک آور شلیک می کردند، مردم هم شعار می دادند و به سمت آنها سنگ می انداختند […] بعد از مدتی، نیروهای یگان ویژه معترضان را محاصره کردند و ما مجبور شدیم به سمت چهارراه شهرداری برویم. در آن جا مأموران به صورت وحشیانه ای حمله کرده و عده زیادی را مضروب کردند. انگار دستور داشتند که بدون هیچ دلیلی مردم را بزنند؛ اصلا مهم نبود که کسی در تجمع اعتراضی بوده، شعاری داده یا سنگی دستش هست یا نه! من در همین محل به شدت کتک خوردم. همه جای بدنم، از ساق پاهایم گرفته تا پشت کتف هایم، سیاه و کبود شد. جلوی سرم هم شکست و به شدت خونریزی کرد.[۳۹]

یک ویدئو در شبکه‌ های اجتماعی منتشر شده که صدایی شبیه به تیراندازی را در خیابان‌ های نجف آباد در روز ۱۱ دی ماه ثبت نموده است.[۴۰] شاهدی که با مرکز اسناد حقوق بشر ایران صحبت کرد، شنیده شدن صدای تیراندازی در خیابان هفده شهریور، بین چهارراه شهرداری و سه راه امیدی (فرهنگ) را در آن روز تأیید نمود.[۴۱]

۳. موارد قتل های فراقضایی

ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی بر حق ذاتی حیات برای همه افراد بشر تأکید دارند و محرومیت خودسرانه از زندگی را ممنوع می کنند. علاوه بر این، مواد ۱۹ و ۲۱ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی تضمین کننده حق افراد برای برگزاری تجمعات مسالمت آمیز و بیان آزادانه نظرات بدون ترس از اعمال قوه قهریه هستند.[۴۲]

استفاده از نیروی کشنده توسط نیروهای انتظامی و یا امنیتی تنها باید به عنوان آخرین راه حل در نظر گرفته شود و کاربرد آن نیز باید متناسب با تهدیدی باشد که این نیروها با آن مواجه می شوند. در حوادثی که معترضان غیرمسلح کشته می شوند، ایجاد سازوکارهای پاسخگویی از جمله انجام تحقیقات دقیق و تعقیب قضایی متهمان بسیار ضروری است، تا به این ترتیب تخلفات صورت گرفته در مورد نقض حق حیات شهروندان به صورت کامل بررسی شده و راه های جلوگیری از وقوع آنها تضمین گردد.[۴۳]

در جریان اعتراضات ۱۱ دی ۱۳۹۶ در محله جوی آباد خمینی شهر در اصفهان، اصغر هارون الرشیدی و چهار شهروند دیگر جان خود را از دست دادند.[۴۴] بر اساس گزارش پزشکی قانونی، علت مرگ هارون الرشیدی آسیب به رگ‌ های خونی و اندام‌ های داخلی ناشی از برخورد پرتابه (گلوله) با سرعت بالا بود.[۴۵] چندین ویدئو نشان می دهند که نیروهای امنیتی به اصغر هارون الرشیدی شلیک کردند.[۴۶] بر اساس این مدارک تصویری، خانواده هارون الرشیدی از چندین عضو بسیج و سپاه که در مرگ وی نقش داشتند شکایت کردند.[۴۷] اما بر خلاف انتظار نه اعضای متهم شده بسیج و سپاه بلکه ۱۳ نفر از دوستان اصغر هارون الرشیدی دستگیر شدند.[۴۸]

مهدی صالحی، محمد بسطامی، مجید نظری کندری، هادی کیانی و عباس محمدی به بغی، محاربه و فساد فی الارض متهم شدند. دادگاه انقلاب اصفهان در بهمن ماه ۱۳۹۸ آنها را به اعدام و پنج سال حبس محکوم کرد.[۴۹] هشت متهم دیگر نیز به شلاق و زندان محکوم شدند.[۵۰] دیوان عالی کشور در مرداد ماه ۱۳۹۹ این محکومیت ها را تأیید کرد.[۵۱] اگر چه که متهمان این پرونده به اتهام قتل پنج شهروند از جمله اصغر هارون الرشیدی به مجارات اعدام محکوم شدند، در حکم دیوان عالی کشور قصاص به عنوان مجازات قتل نفس ذکر نشده است.[۵۲]

در جریان محاکمه به متهمان امکان احضار شهود و ارائه مدارکی که می توانست اتهامات وارده را به چالش بکشد داده نشد. محکومیت آنها تنها بر مبنای اعترافات اجباری اخذ شده زیر شکنجه و گزارش سازمان اطلاعات سپاه بود.[۵۳] در پی اعتراض عمومی نسبت به این محکومیت ها، اعدام متهمان به طور موقت متوقف شد.[۵۴] در نهایت در بهمن ماه ۱۳۹۹ دیوان عالی کشور با درخواست اعاده دادرسی متهمان موافقت کرد، اگرچه که خانواده های آنها زیر فشار مقامات امنیتی مجبور به سکوت در مورد جزئیات پرونده شدند.[۵۵]

این پرونده کیفری که در بردارنده تناقضات قابل توجهی است، نقض موازین دادرسی عادلانه را آشکار می کند. علاوه بر نادیده گرفتن حقوق متهمان به صورتی سازمان یافته، یکی از آنها یعنی مهدی صالحی چند ماه پس از اعتراضات بازداشت شد و نام وی اصلاً در گزارش سازمان اطلاعات سپاه وجود نداشت.[۵۶] مهدی صالحی در جریان محاکمه اتهامات وارده شده را رد کرد و اظهار داشت، که وی به کمک اصغر هارون الرشیدی رفته اما دیده بود که هارون الرشیدی هدف تیراندازی قرار می گیرد.[۵۷] یک منبع آگاه بعدها اظهار داشت که مهدی صالحی در دوران بازداشت مورد شکنجه های شدید قرار گرفته بود.[۵۸]

مهدی در زمان بازداشت آنقدر شکنجه شده بود که حتی مدت‌ ها ادرارش همراه با خون بوده و آنقدر شوک الکتریکی به سرش وارد شده بود که دو بار دچار سکته شد و مدام سردرد شدیدی داشت. تحت این شکنجه‌ ها اعتراف اجباری و دروغین از او گرفتند. در زمان بازجویی روزها مرگ را تجربه کرد.[۵۹]

مهدی صالحی در ۲۵ فروردین ۱۴۰۱ و در حالی که هنوز در انتظار اعدام بود، بنا به گزارش ها به دلیل دریافت داروی اشتباه به کما رفته و پس از مدتی به صورت غیرمنتظره ای درگذشت. شرایط مرگ وی هنوز آشکار نشده و مسئولان زندان هرگونه سهل انگاری در ارتباط با این حادثه را رد می کنند. مراسم تشییع جنازه مهدی صالحی با حضور پررنگ نیروهای امنیتی انجام شد و گزارش‌ ها حاکی از آن است که خانواده‌ وی هدف تهدید نیروهای امنیتی قرار گرفتند و به آنها گفته شد که اگر با رسانه ها صحبت کنند دستگیر خواهند شد.[۶۰] چند ماه بعد در مرداد ماه ۱۴۰۱ بقیه متهمانی که به اعدام محکوم شده بودند پس از لغو مجازات شان از زندان آزاد شدند.[۶۱]

۴. موارد دستگیری خودسرانه و شرایط غیرانسانی در بازداشت

بازداشت خودسرانه که شامل حبس در بازداشتگاه های غیررسمی و یا مخفی می شود، براساس مواد ۳ و ۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر و همچنین ماده ۹ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی ممنوع است.[۶۲] افرادی که در هر شکلی از بازداشت یا زندان نگهداری می شوند، نباید مورد شکنجه، رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز قرار گیرند و هیچ شرایطی هرگز نمی تواند بهانه یا توجیهی برای چنین رفتارهایی باشد.[۶۳] علاوه بر این، بازداشتگاه ها موظف به حفظ و رعایت شرایط و استانداردهای نظافت، بهداشت و امنیت هستند.[۶۴]

در جریان اعتراضات دی ۱۳۹۶، صدها شهروند بازداشت شدند.[۶۵] بنا بر شهادت داریوش زند تعداد افراد دستگیر شده در تهران بسیار زیاد بود، به صورتی که وی و گروهی از بازداشت شدگان ساعت ها منتظر پذیرش در زندان اوین ماندند. هنگامی که بازداشت شدگان بالاخره وارد زندان شدند، آنها را به بندهای بسیار شلوغی فرستادند که فاقد امکانات ابتدایی از جمله غذای کافی و بهداشت بودند.[۶۶] وضعیت بازداشتگاه ها در دیگر نقاط کشور به همان اندازه بحرانی و حتی در برخی موارد بدتر بود.[۶۷] منابع متعدد بدرفتاری های هولناک و شرایط غیرانسانی افراد در بازداشتگاه ها را مستند کرده اند.[۶۸] مقامات زندان اوین اقدام به توزیع گسترده متادون، یک ماده مخدر قوی با عواقب وخیم، در میان بازداشتی ها کردند.[۶۹] پیش از این گزارش هایی مبنی بر توزیع قرص های حاوی مواد ناشناخته یا مواد مخدر در میان زندانیان منتشر شده بود، اما این موضوع بعد از اعتراضات دی ماه به طور قابل توجهی افزایش یافت.[۷۰]

اقدام به توزیع مواد مخدر به قصد آسیب رساندن به زندانیان رفتاری ظالمانه و غیرانسانی و همچنین نقض ماده ۷ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و ماده ۱ کنوانسیون منع شکنجه و سایر رفتارها و مجازات های ظالمانه، غیر انسانی و تحقیر آمیز است.[۷۱] حتی اگر مقامات زندان توجیه قانونی ای به غیر از آسیب رساندن عمدی به زندانیان داشته باشند، بسیار مهم است که تأکید شود، که بند ۱ از ماده ۲۲ از مجموعه قوانین ماندلا به صراحت تجویز دارو یا مواد پزشکی به زندانیان را به عنوان نوعی مجازات ممنوع می کند.[۷۲] مصرف خودسرانه و بی ضابطه متادون می‌تواند منجر به اعتیاد به مواد مخدر شود، وضعیتی که به عنوان یک مجازات غیرانسانی و ظالمانه شناخته می‌شود. این قبیل اقدامات مقامات جمهوری اسلامی چه به عنوان یک عمل عمدی شکنجه تلقی شوند و چه مصداقی از سهل انگاری فاحش، بیانگر نقض تعهدات بین المللی رژیم ایران در مورد رفتار با زندانیان هستند.

به علاوه بند ۳ (ب) ماده ۱۴ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی تصریح می کند، که در جریان رسیدگی به اتهامات کیفری بر علیه یک فرد، متهم حق برخورداری از ضمانت های اساسی دادرسی را دارد، از جمله حق برقراری ارتباط مؤثر و به موقع با وکیل منتخب. به صورت مشابهی، ماده ۹۳ قانون ماندلا بر حق افراد زندانی برای دسترسی به وکیل تأکید دارد.[۷۳] بیشتر شهروندان دستگیر شده پس از اعتراضات دی ۹۶ از حق داشتن وکیل منتخب خود محروم شدند. مقامات قوه قضائیه اجازه ندادند که وکلای خارج از حلقه مورد اعتمادشان وکالت معترضان بازداشت شده را بر عهده بگیرند. وکلای مورد اعتماد قوه قضائیه اغلب مبالغ گزافی را به عنوان حق الوکاله مطالبه می کردند،که در عمل باعث می شد دسترسی به خدمات آنها برای خانواده های شهروندان بازداشت شده میسر نباشد.[۷۴]

حضور نیروهای پلیس در خیابان های تهران در دی ۱۳۹۶. منبع فارس

۱.۴. بازداشت در مکان هایی غیر متعارف؛ مساجد و اماکن مذهبی

نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی برخی اوقات از مکان هایی مانند پایگاه های بسیج و اماکن مذهبی برای بازداشت کوتاه مدت افراد استفاده می کنند. حداقل بر اساس یک گزارش، نیروهای امنیتی گروهی از معترضان دستگیر شده در دی ماه ۱۳۹۶ را به امامزاده عبدالله و حرم آمنه خاتون در اراک منتقل کرده و پس از مدتی به زندان های رسمی فرستادند.[۷۵]

داریوش زند، فعال حقوق بشر، در جریان اعتراضات ۹ دی ۱۳۹۶ در حوالی میدان انقلاب تهران دستگیر شد. به گفته زند، وی و گروهی دیگر از دستگیرشدگان از طریق یک در پشتی در کوچه ای به نام جنتی به زیرزمین مسجد سیدالشهدا در میدان انقلاب منتقل شدند.[۷۶] حساب‌ های کاربری مختلف در اِکس (توئیتر سابق) نیز روایت کرده اند که همین مسجد به‌ عنوان یک بازداشتگاه موقت در جریان اعتراض‌ های سال ۱۴۰۱ مورد استفاده نیروهای امنیتی قرار گرفته است.[۷۷] تصویر زیر محل مسجد مورد نظر را نشان می دهد.

بنا به روایت داریوش زند، افراد متعددی در آن زیرزمین در بازداشت بودند. نیروهای لباس شخصی بسیج و سپاه کنترل آن محل را در اختیار داشتند.[۷۸]

مأمورها مشت و لگد می زدند، فحاشی می کردند و ما را تهدید می نمودند […] من بیماری دیابت دارم. به یکی از مأمورها گفتم که به انسولین نیاز دارم. گفت، «واسه چیته؟! دیگر به دردت نمی خوره!» […] در اتاقی که من در آن بودم، حدود بیست نفر مرد بودیم؛ به هم فشرده و ردیفی رو به دیوار نشسته بودیم. بیشتر بازداشتی ها جوان و حتی نوجوان بودند […] بعد از حدود ۲ الی ۳ ساعت […] یک نفر که فکر می کنم از مدیران مسجد سید شهدا بود، یک آقایی که دستش تا مچ قطع شده و شاید از جانبازان جنگ ایران و عراق بود، برای ما صحبت کرد. [این شخص] گفت، «با مأموران همکاری کنید. این ها می توانستند همین جا یک تیر در سر شما بزنند و شما را خلاص کنند! ولی [به جای آن] شما را الان می خواهند نزد بازپرس ببرند!»[۷۹]

شاهد دیگری نیز در صحبت با مرکز اسناد حقوق بشر ایران شرحی از دستگیری خود توسط گروهی از نیروهای امنیتی لباس شخصی در نجف آباد در ۱۱ دی ماه ۱۳۹۶ را داد. این شاهد به همراه ده ها نفر دیگر از بازداشت شدگان به یک پایگاه بسیج برده شد، که ساختمانی بدون تابلو بوده و در و دیوار آن با نشانِ سپاه پاسداران، تصاویر آیت الله خمینی و آیات قرآن پوشانده شده بود. در حالی که داریوش زند و دیگر بازداشت شدگان در مسجد سیدالشهدا مدتی بعد به زندان دیگری منتقل شدند، شاهدی که در نجف آباد بازداشت شده بود پس از چند ساعت در خیابان ها رها شد.[۸۰]

تجمعات اعتراضی در تهران در دی ماه ۱۳۹۶. منبع آسوشیتدپرس

۲.۴. بازداشتگاه مخفی سپاه

داریوش زند و دیگر دستگیرشدگان به مکان نامعلومی منتقل شدند، که وی بعدها متوجه شد که به احتمال بسیار یک بازداشتگاه مخفی سپاه پاسداران موسوم به یک الف بوده است.[۸۱] نگه داری افراد دستگیر شده در بازداشتگاه های مخفی رویه ای رایج در میان سازمان های امنیتی جمهوری اسلامی است.[۸۲] منابع مختلف اشاره کرده اند، که بازداشتگاه یک الف در شرق تهران واقع شده است.[۸۳] به گفته یکی از شاهدان ناشناس، «[بازداشتگاه] یک الف در فضای دور از محیط مسکونی، تجاری و صنعتی قرار دارد. حدود یک ربع قبل از آن‌ که به درب ورودی این مجموعه برسیم، صدای هیچ‌گونه وسیله نقلیه‌ای به گوش نمی‌رسید.»[۸۴] سایر شاهدان نیز ویژگی های مشابهی را در مورد این بازداشتگاه تأیید کرده اند.[۸۵] تصویر زیر محل تخمین زده شده بازداشتگاه مورد نظر را نشان می دهد.

گزارش ها حاکی از آن است، که بازداشتگاه یک الف زیر نظارت قرارگاه ثارالله سپاه است. این در حالی است که مأموران این بازداشتگاه گفته اند، که مجموعه آنها زیر نظر پلیس است.[۸۶] بازداشتگاه یک الف حداقل از سال ۱۳۹۶ فعال بوده و جهت نگه داری و بازجویی ده ها نفر که در جریان اعتراضات توسط نیروهای سپاه و بسیج دستگیر شده بودند، مورد استفاده قرار گرفته است.[۸۷] افرادی که در یک الف نگهداری شده اند، گزارش هایی از شکنجه، آزار و اذیت جنسی، اعترافات اجباری و نظارت مداوم در این بازداشتگاه را ارائه داده اند.[۸۸] این مرکز مجهز به دوربین های مدار بسته و میکروفون های نصب شده در همه قسمت ها می باشد.[۸۹] داریوش زند شب بازداشتش در یک الف را چنین توصیف کرده است.

شب بسیار سردی بود. لباس های گرم […] را از ما گرفته بودند. دستانم همچنان بسته و گونی هم روی سرم بود […] از صداهایی که می شنیدم متوجه شدم، که عده بسیار زیادی در آن محل بودند […] به ناگهان عده ای به ما حمله کردند. فحش می دادند و با مشت و لگد و باتوم و خلاصه هر چیزی که دستشان بود، ما را کتک می زدند […] واقعاً فکر کردم که این ها می خواهند ما را بکشند […] من را به سلولی فرستادند، که حدود ۱۲ متر بود. اما ۲۴ نفر را در آن جا داده بودند!‍ […] همه ما به شدت کتک خورده و خونین بودیم! […] از لحظه بازداشت حتی آب به ما ندادند، چه برسد به غذا! […] در آن سلول به شدت متراکم، افراد مجبور بودند، که همان جا قضای حاجت کنند […] هنوز هم وقتی به آن شب فکر می کنم … انگار ما گروهی یهودی بودیم در دست نازی ها![۹۰]

۵. موارد مرگ در شرایط مشکوک

در مواردی که یک نفر در بازداشت جان خود را از دست دهد، مقامات قضایی یا سایر مراجع ذی صلاح باید در مورد علت مرگ یا ناپدید شدن آن فرد تحقیقاتی را انجام دهند. این تحقیقات ممکن است که یا به صورت مستقل و یا بنا به درخواست یکی از اعضای خانواده متوفی و یا هر کسی که از وضعیت امر مطلع باشد، آغاز گردد. اگر فردی به فاصله کوتاهی پس از آزادی از زندان جان خود را از دست بدهد و یا ناپدید شود، باید براساس رویه و چهارچوبی مشابه و هنگامی که شرایط ایجاب می کند، تحقیقات لازم انجام شود.[۹۱]

در پی اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶، چند تن از بازداشت شدگان در شرایطی مشکوک در زندان جان باختند. مقامات مختلف از جمله غلامحسین محسنی اژه ای سخنگوی وقت قوه قضائیه تأکید کردند که این بازداشت شدگان به دلیل بیماری یا خودکشی جان خود را از دست داده اند. آنها تا به امروز این مرگ‌ ها را بخشی از یک کارزار روانی بر علیه جمهوری اسلامی قلمداد کرده‌ و از پذیرش هر گونه مسئولیت‌ اجتناب کرده‌ اند.[۹۲]

۱.۵. سینا قنبری

سینا قنبری در ۱۰ دی ۱۳۹۶ در تهران دستگیر و سپس به بند قرنطینه زندان اوین، که از قبل مملو از بازداشتی ها بود، منتقل شد. در اوایل صبح ۱۷ دی ماه، جسد بی جان وی در دستشویی بند قرنطینه پیدا شد.[۹۳] گزارش‌های رسمی ادعا کرده‌اند که سینا قنبری بر اثر خودکشی جان باخته است، اما تاکنون هیچ مدرک قابل‌توجهی، از جمله تصاویر دوربین‌های مداربسته، برای اثبات این ادعا ارائه نشده است. شاهدان متعددی که در بند قرنطینه بودند، روایت رسمی در مورد مرگ قنبری را رد کرده اند.[۹۴] به گفته این این شهود، نه تنها هیچ نشانه ای از افسردگی یا قصد به خودکشی در سینا قنبری وجود نداشت، بلکه وی مشتاقانه منتظر آزادی از زندان بود.[۹۵] علاوه بر این، سینا قنبری هیچ سابقه ای از مشکلات روانی یا اقدام به خودکشی در قبل نداشت.[۹۶]

[مأموران زندان] گفتند که این شخص در سرویس بهداشتی با کیسه زباله خودش را دار زده! بسیار عجیب بود، چون در بندی که نزدیک به ۵۰۰ نفر زندگی می کنند، سرویس بهداشتی هیچ وقت نمی تواند این قدر خلوت باشد، که کسی بتواند در آن جا دست به خودکشی بزند! […] به علاوه، در آن سرویس بهداشتی چیزی وجود نداشت که بشود کسی خودش را از آن به دار بزند![۹۷]

همچنین چندین نفر شهادت داده اند که سینا قنبری در ساعات منتهی به مرگ به دلیل تب و لرز شدید نیاز به مراقبت های پزشکی داشت. نگهبانان زندان او را برای مدت کوتاهی از بند خارج کرده و سپس برمی گردانند. قنبری به هم بندهای خود می گوید، که مأموران زندان او را به شدت مورد ضرب و شتم قرار داده و به او قرص هایی ناشناخته داده اند.[۹۸] یکی از شاهدان که به شرط ناشناس ماندن اطلاعاتی را با مرکز اسناد حقوق بشر ایران در میان گذاشت، تأیید کرد که قبل از آن هم به سینا قنبری قرص های ناشناخته ای داده بودند که تأثیر عجیبی بر روی وی می گذاشت. به گفته شاهد مزبور، «[سینا قنبری] مضطرب می شد. گاهی در گوشه ای می نشست و با خودش حرف می زد.» این شاهد همچنین فاش کرد که مسئولان زندانیان را تهدید و مجبور به نوشتن متن هایی مبنی بر این کردند که هرگونه اطلاع رسانی در مورد مرگ سینا قنبری می تواند منجر به پیگرد کیفری آنها شود.[۹۹]

دیوارنویسی به یاد سینا قنبری. منبع ایران وایر

۲.۵. وحید حیدری

وحید حیدری در جریان تظاهرات روز ۱۰ دی ۱۳۹۶ در اراک دستگیر و سپس به کلانتری ۱۲ معروف به کلانتری رضوی منتقل شد. در ۱۶ دی ۱۳۹۶ مقامات به خانواده وی اطلاع دادند که او در زمان بازداشت در اثر خودکشی جان خود را از دست داده است. حداقل یکی از اعضا خانواده حیدری توانست جسد وی را قبل از خاکسپاری ببیند. این کار با حضور پررنگ نیروهای امنیتی انجام شد. این عضو خانواده وجود یک زخم عمیق در سمت چپ سر و سایر نشانه‌های شکنجه را در جسد وحید حیدری تأیید کرد.[۱۰۰]

مقامات حکومتی، از جمله دادستان عمومی و انقلاب وقت استان مرکزی، مدعی شدند که وحید حیدری به دلیل اتهامات مربوط به مواد مخدر و غیر مرتبط با اعتراضات بازداشت شده بود. آنها همچنین تأکید کردند که وحید حیدری اقدام به خودزنی کرده و این اتفاق در دوربین های مدار بسته ثبت شده است. خانواده حیدری همه این ادعاها را رد کردند.[۱۰۱] چندین منبع حکایت از آن دارند، که آنها هدف تهدید های مقامات امنیتی قرار گرفته و از صحبت و اطلاع رسانی در مورد شرایط مرگ وی منع شدند.[۱۰۲]

۳.۵. سارو قهرمانی و کیانوش زندی

سارو قهرمانی و کیانوش زندی، دو جوان اهل شهر سنندج در استان کردستان، حوالی روز ۱۲ دی ۱۳۹۶ ناپدید شدند. یازده روز بعد نیروهای امنیتی مرگ این دو نفر را به خانواده های آنها اطلاع داده و اجسادشان را به سرعت در همان روز به خاک سپردند. اندکی پس از آن رسانه های دولتی ویدئویی را منتشر کردند، که در آن پدر سارو قهرمانی اظهار داشت که پسرش وابسته به یک گروه مسلح کُرد بوده و در جریان درگیری مسلحانه با نیروهای امنیتی کشته شده است.[۱۰۳] مدتی بعد اما مادر سارو قهرمانی وجود علائم قابل مشاهده آزار جسمی بر بدن وی را تأیید کرد.[۱۰۴]

به گفته نزدیکان این خانواده، پدر سارو قهرمانی در بازداشتگاه وزارت اطلاعات و زیر فشار نیروهای امنیتی مجبور به انجام مصاحبه مزبور شده بود. پس از آن فرماندار وقت سنندج مدعی شد که سارو قهرمانی در درگیری مسلحانه با نیروهای امنیتی حضور داشته و دستگیری وی ارتباطی با اعتراضات نداشته است. با این حال، هیچ توضیحی در خصوص وضعیت کشته شدن کیانوش زندی ارائه نشد.[۱۰۵] خانواده های هر دو جوان هدف فشار و تهدید شدید مقامات امنیتی قرار گرفته و به همین دلیل از گفتگو با رسانه ها خودداری کردند.[۱۰۶] برخی گزارش‌ ها حاکی از آن است که نیروهای امنیتی در زمان دستگیری به سمت خودروی حامل سارو قهرمانی و کیانوش زندی تیراندازی کرده بودند.[۱۰۷] تا به امروز، شرایط مربوط به مرگ این دو جوان همچنان در هاله ای از ابهام قرار دارد.

۴.۵. طالب بساطی

طالب بساطی، کارمند اورژانس شهرستان ملکشاهی ایلام، در ۲۹ بهمن ۱۳۹۶ به اتهام وابستگی به گروه های مخالف کُرد دستگیر شد. یک هفته بعد مقامات به خانواده وی اطلاع دادند که او در زندان درگذشته است. در گواهی فوت وی علت مرگ ضربه مغزی عنوان شده است. نماینده ایلام در مجلس اعلام کرد که بساطی در زندان بر اثر سکته مغزی جان باخته است.[۱۰۸] شاهدان اما از وجود آثار مشهود شکنجه بر بدن طالب بساطی خبر داده اند.[۱۰۹]

۵.۵. امین کرکی

امین کرکی روز ۱۲ دی ۱۳۹۶ در منزل مسکونی اش در دزفول در استان خوزستان دستگیر شد. وی متهم به تخریب تصاویر روح‌الله خمینی و علی خامنه‌ ای در جریان اعتراضات شده و پس از آن به زندان دزفول فرستاده شد. وی در آنجا به مدت ۷۴ روز در بازداشت بود. امین کرکی دو هفته پس از آزادی از زندان ناپدید شد و جسد وی مدتی بعد در یک ساختمان نیمه کاره پیدا گردید.[۱۱۰]

اظهارنظرهای رسمی مرگ وی را به مصرف مواد مخدر نسبت داده اند. با این حال خانواده امین کرکی تأکید کرده اند که وی سابقه سوء مصرف مواد مخدر یا مشکلات روانی نداشته است. آنها همچنین وجود نشانه هایی از حمله فیزیکی از جمله شکستگی سر در جسد را تأیید کردند. در گزارش پزشکی قانونی نیز جراحات و شکستگی‌ های سر و همچنین نشانه‌ هایی از دو تزریق در دست های جسد ثبت شده است. چندین همسایه روایت کرده اند که در همان روز ناپدید شدن کرکی شاهد دستگیری وی توسط عده ای مأموران لباس شخصی و پلیس بوده اند. پدر امین کرکی از مأموران مزبور شکایت کرد اما دادخواهی وی به هیچ نتیجه ای نرسیده و پرونده نیز در نهایت به دستور رئیس دادگستری شهرستان دزفول بدون یافتن مقصری در مورد جان باختن او مختومه شد.[۱۱۱]

۶.۵. دیگر موارد

به گفته دست کم دو منبع، از جمله دستیار رئیس جمهور وقت، یک دختر دانشجو در زمان بازداشت جان باخته است.[۱۱۲] همچنین چندین منبع از کشته شدن سید شهاب ابطحی زاده در بازداشت نیروهای امنیتی در اراک خبر داده اند.[۱۱۳] مقامات دولتی ادعا کردند که مرگ وی ارتباطی با اعتراضات نداشته و آن را به مصرف بیش از حد مواد مخدر نسبت دادند.[۱۱۴] به همین ترتیب، مرگ مشکوک آریا روزبهی بابادی در زمان بازداشت نیروهای امنیتی در استان خوزستان نیز توسط منابع مختلف گزارش شده است.[۱۱۵]

۶. اعدام مصطفی صالحی

ماده ۱۰ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۱۴ میثاق بین‌ المللی حقوق مدنی و سیاسی حق برخورداری از یک محاکمه عادلانه و علنی توسط یک دادگاه بی‌ طرف را تضمین می کنند. بر اساس ماده ۳ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، افراد متهم به اتهامات کیفری باید از ماهیت اتهامات خود در زمانی سریع مطلع شوند، حق انتخاب آزادانه وکیل خود را داشته باشند و همین طور باید در برابر اجبار به اعتراف بر علیه خود محافظت گردند.[۱۱۶]

مصطفی صالحی چند ماه پس از اعتراضات دستگیر و متهم به تیراندازی منجر به قتل یک مأمور سپاه در کهریزسنگ، یکی از شهرهای کوچک استان اصفهان، در ۱۱ دی ۱۳۹۶ شد.[۱۱۷] وی در ۱۵ مرداد ۱۳۹۹ به دلیل درخواست قصاص از طرف خانواده مأمور کشته شده سپاه به دار آویخته شد. به جز اعتراف اجباری یک شاهد هیچ مدرک قانع‌ کننده‌ای مانند مهمات ادعایی در پرونده وجود نداشت که مصطفی صالحی را به قتل مرتبط کند. با وجود تحمل ماه‌ ها شکنجه، صالحی قاطعانه از اعتراف به قتل خودداری کرد و تا لحظه آخر نیز بر بی گناهی خود اصرار داشت.[۱۱۸] محاکمه مصطفی صالحی نمونه ای از تخلفات شدید قضایی و بی عدالتی در قوه قضائیه جمهوری اسلامی است.

۷. آشکار شدن پیامدها؛ تحلیل چشم انداز پس از اعتراضات

۱.۷. فشار بر خانواده های سوگوار و وکلای آنها

محمد نجفی، وکیل دادگستری در شهرستان شازند استان مرکزی، به بررسی شرایط مرگ وحید حیدری در زمان بازداشت در دی ماه ۱۳۹۶ پرداخت. نجفی در جریان تحقیقات خود با خانواده و دوستان حیدری مصاحبه کرده و افشا نمود، که وی هیچ سابقه کیفری از جمله سوء مصرف مواد مخدر نداشته است. علاوه بر این نجفی به این نتیجه رسید، که آثار شکنجه بر بدن وحید حیدری احتمال خودکشی وی را منتفی می کند.[۱۱۹]

محمد نجفی اندکی مدت کوتاهی پس از انتشار یافته های تحقیقاتش دستگیر شد.[۱۲۰] در جریان بازجویی‌ ها، تمرکز اولیه بر مرگ وحید حیدری بود. نجفی در آذرماه ۱۳۹۷ به اتهام همکاری با کشورهای متخاصم، توهین به رهبری و تبلیغ علیه نظام به ۱۳ سال حبس تعزیری محکوم شد، که ۱۰ سال آن قابل اجرا بود. قاضی شعبه یک دادگاه انقلاب اراک در حکم خود بر علیه محمد نجفی، ادعای قتل وحید حیدری را «کذب» خواند. از آن زمان تا به امروز، محمد نجفی از حقوق دادرسی عادلانه محروم بوده و در زندان نیز با اتهامات جدیدی مواجه شده است.[۱۲۱]

محمد نجفی، وکیل دادگستری، قبل و بعد از بازداشت. منبع صدای آمریکا

۲.۷. فرار عاملان جنایت از پاسخگویی

بخش‌ های مختلف دستگاه امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی از جمله بسیج، سپاه و نیروی انتظامی فعالانه در سرکوب اعتراضات دی ۱۳۹۶ شرکت کرده اند. علیرغم اسناد و مدارک گسترده ای که از نقض شدید حقوق بشر توسط این نیروها خبر می دهد، همانند اعمال خشونت آمیز و حتی قتل، تاکنون هیچ نوع پاسخگویی از جانب آنها صورت نگرفته است. هیچ گزارشی نشان نمی دهد که عاملان جنایت در نیروهای امنیتی با هیچ گونه برخورد انضباطی، تعقیب قضایی یا محاکمه مواجه شده باشند. حتی فرمانده کل نیروی انتظامی جمهوری اسلامی در آن زمان مدعی شد که نیروهایش در جریان اعتراضات مسلح نبودند، ادعایی که رئیس ستاد کل نیروهای مسلح نیز آن را تکرار کرد.[۱۲۲] علاوه بر این، نه تنها تحقیقاتی در مورد چندین مورد مرگ مشکوک در بازداشت انجام نشده است، بلکه خانواده های زندانیان کشته شده و وکلای آنها نیز مجبور به سکوت شده اند.[۱۲۳]

داریوش زند در مصاحبه ای با مرکز اسناد حقوق بشر ایران حادثه ای را بازگو کرد که بر عدم پاسخگویی و مصونیت از مجازات ناقضان حقوق بشر در جمهوری اسلامی، علیرغم فراوانی شواهد مجرمانه بر علیه آنها، تأکید می کند.

محمدرضا قنبرطلب که هیکل گنده ای دارد، در طی اعتراضات سال ۱۴۰۱ در پرونده ماهان صدارت مدعی خصوصی بود. ماهان صدارت در ابتدا محکوم به اعدام شد. من وقتی که عکس های دادگاه ماهان صدارت را دیدم، از دیدن ضارب خودم [محمدرضا قنبرطلب] شوکه شدم. اگر چه در طی دادگاه [مقامات] سعی کردند، که قنبرطلب را یک شهروند معمولی جا بزنند، بعد از مدتی محرز شد که وی مأمور اطلاعات سپاه است.[۱۲۴]

شاکی ماهان صدارت، از معترضان اعتراضات ۱۴۰۱. منبع بی بی سی فارسی

۳.۷. فیلترینگ، جنگ سایبری و پویایی اعتراضات در رسانه های اجتماعی

مقامات جمهوری اسلامی با هدف کاهش وابستگی به اینترنت جهانی، منابع مالی قابل توجهی را برای پیشرفت پیام رسان های داخلی و پروژه شبکه ملی اینترنت اختصاص داده اند.[۱۲۵] با تکیه بر این سرمایه‌ گذاری‌ ها، آنها به سرعت اینترنت را در جریان اعتراضات سال‌ های ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ قطع کردند.[۱۲۶] توسعه چنین زیرساخت هایی در واقع پس از آن برای حکومت اهمیت یافت، که فیلترینگ رسانه های اجتماعی در جریان اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶منجر به خسارات اقتصادی قابل توجهی گردید.[۱۲۷]

در جریان آن اعتراضات، نقش رسانه‌های اجتماعی دستخوش تحول بزرگی شد و پویایی‌های سیاسی و راه‌های جدیدی برای گزارش‌دهی معرفی گردید. کانال تلگرامی آمد نیوز که در آن زمان توسط روزنامه‌ نگار فقید روح‌ االله زم مدیریت می‌ شد، مخاطبان قابل‌ توجهی پیدا کرد و همچنین از سوی مقامات امنیتی به عنوان محوری اساسی برای اعتراضات تلقی شد.[۱۲۸] در تلاش برای ساکت کردن آمد نیوز، مقامات جمهوری اسلامی حتی با مدیر عامل پیام رسان تلگرام تماس گرفته و از وی خواستند که دسترسی به این کانال محبوب را مسدود کند.[۱۲۹] در نهایت اما ربوده شدن و اعدام متعاقب زم تاثیرگذاری کانال آمد نیوز را کاهش داد و دوره جدیدی در اقدامات سرکوبگرانه جمهوری اسلامی را رقم زد.[۱۳۰]

در مصاحبه های جداگانه با مرکز اسناد حقوق بشر ایران، دو تن از فعالان اِکس (توئیتر سابق) برداشت های خود در مورد از بین رفتن امیدها به اصلاحات سیاسی در داخل نظام بعد از اعتراضات دی ۱۳۹۶ را به اشتراک گذاشتند؛ ناامیدی ای که سبب شد، بسیاری از فعالان آشکارا تمایل خود به تغییر رژیم را بیان کنند.[۱۳۱] در چنین شرایط متغیری جمهوری اسلامی اقدام به سرمایه‌ گذاری‌ برای آموزش و تجهیز نیروهای سازمان‌ یافته ای موسوم به «افسران جنگ نرم» کرد، تا در رسانه‌ های اجتماعی اهداف تبلیغاتی خود را پیش برده و مخالفانش را سرکوب کند.[۱۳۲] نهاد های امنیتی به صورت هم زمان توجه خود را به سمت حساب های کاربری پر طرفدار در اِکس که آشکارا از سرنگونی جمهوری اسلامی دفاع می کردند، معطوف نمودند. در نتیجه فعالیت های آنها، چندین فعال ناشناس که حساب های کاربری پر طرفدار را مدیریت می کردند، شناسایی و سپس دستگیر شدند.[۱۳۳]

۴.۷. استفاده از تکنولوژی های پیشرفته برای سرکوب

جمهوری اسلامی از اواخر دهه ۱۳۹۰ از فناوری تشخیص چهره برای نظارت و مراقبت و همچنین دستگیری معترضان استفاده کرده است.[۱۳۴] در اردیبهشت ماه ۱۴۰۱ فاش شد که جمهوری اسلامی تجهیزات مربوط به تشخیص چهره را از شرکت های خارجی از جمله بوش آلمان خریداری کرده است. شرکت بوش فروش هشت هزار دوربین امنیتی به جمهوری اسلامی را بین سال‌ های ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ تأیید کرد. به گفته این شرکت، این دوربین‌ ها فاقد نرم‌ افزار تشخیص چهره به صورت تمام خودکار هستند، اما با این حال قادر به ردیابی هوشمند می باشند. علاوه بر این مشخص شده است که یک دوره آموزشی شرکت بوش که به صورت خاص در مورد تشخیص چهره و ردیابی هوشمند است، توسط یکی از مدیران فروش این شرکت در خاورمیانه در ایران برگزار شده است.[۱۳۵]

حداقل دو شاهد در مصاحبه با مرکز اسناد حقوق بشر ایران اظهار داشته اند که نیروهای امنیتی از طریق تجزیه و تحلیل تصاویر دوربین های مدار بسته در خیابان ها معترضان را شناسایی می کردند.[۱۳۶] علاوه بر این یک شاهد دیگر نیز توضیح داده است، که بیشتر هم بندهای او در زندان اوین نه در خیابان و در جریان اعتراضات، بلکه در منازل خود دستگیر شده بودند.[۱۳۷] این گزارش ها حکایت از آن دارند، که جمهوری اسلامی احتمالاً در جریان اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ به فناوری های تشخیص چهره دسترسی داشته است.

جمهوری اسلامی در سال‌ های پس از اعتراضات دی ماه ۱۳۹۶ روش های سرکوبگرانه خود را اصلاح و نوسازی کرده است. تجهیزات و دوربین های تشخیص چهره مبتنی بر هوش مصنوعی در خیابان‌ های ایران نصب شده اند و از آنها برای شناسایی زنانی که حجاب اجباری را رعایت نمی‌کنند و همچنین معترضان استفاده می شود. به این ترتیب، سرکوب رژیم به سطح جدیدی رسیده و تشدید شده است.[۱۳۸]

۵.۷. ارزیابی مجدد واژه ها در گفتمان جمهوری اسلامی

در ایدئولوژی و گفتمان روح‌الله خمینی اصطلاح «مستضعفان» به مردم فقیر و به حاشیه رانده شده اشاره می‌کرد و جمهوری اسلامی با ادعای اعاده حقوق آنها به قدرت رسید. در سال‌ های پس از انقلاب ۱۳۵۷، «مستضعفان» به عنوان سرسخت‌ ترین مدافعان و حامیان جمهوری اسلامی معرفی شدند.[۱۳۹]

اگر چه که اعتراضات ضد دولتی توسط همین طبقات محروم از نظر اقتصادی و به حاشیه رانده شده امری بی سابقه نبوده است، اما گسترش آنها پس از دی ماه ۱۳۹۶ و در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و سال ۱۴۰۱ به طور قابل توجهی افزایش یافت.[۱۴۰] شدت و دامنه این اعتراضات در نهایت به جایی رسید که علی خامنه ای را وادار کرد تا در سخنانی در ۶ آذر ۱۳۹۸ معنای «مستضعف» را که اصطلاحی محوری در گفتمان جمهوری اسلامی است، مورد ارزیابی مجدد قرار داده و بازتعریف کند:

مستضعفین را بد معنا می کنند. مستضعفین را به افراد فرودست یا حالا آخراً -یعنی این چند سال متوالی باب می شود- اقشار آسیب پذیر [معنا می کنند]، یعنی آسیب پذیران. نه، قرآن مستضعف را این نمیداند […] مستضعفین یعنی ائمّه و پیشوایان بالقوّۀ عالَم بشریّت […] کسانی که وارثان زمین و همه موجودات زمین خواهند بود. بسیج مستضعفین این است.[۱۴۱]

نتیجه گیری

اعتراضاتی که در دی ماه ۱۳۹۶ رخ داد، برخاسته از خشم و نارضایتی جمعی از فقر گسترده و بی‌ ثباتی اجتماعی و اقتصادی ای بود، که سال‌ هاست گریبان گیر ایران است. شایان ذکر است که اولین اعتراضات دی ۱۳۹۶ به صورت پراکنده در شهرهای اطراف کویر مرکزی ایران صورت گرفت،که از منظر تاریخی یکی از توسعه نیافته ترین مناطق کشور است. این اعتراضات در مدت زمان کوتاهی و به سرعت به شهرهای زیادی گسترش یافت و معترضان به صورت فزاینده ای خواستار تغییرات سیاسی اساسی شدند. آن مطالبات جسورانه نشان دهنده انحراف قابل توجهی از اعتراضات سراسری در سال های قبل بود، که عمدتاً بر اصلاح جمهوری اسلامی متمرکز بودند.

جمهوری اسلامی برخلاف تعهدات بین‌ المللی خود در مورد حق حیات و حق تجمع و تشکل مسالمت‌ آمیز، نه تنها با بی‌ رحمی تمام اشکال تجمعات اعتراضی را سرکوب کرد، بلکه هیچ اقدامی برای پاسخگو کردن افراد مسئول مرگ و آسیب به غیرنظامیان غیرمسلح نیز انجام نداد. مقامات جمهوری اسلامی به صورت سازمان یافته ای به خانواده های داغدار و وکلای آنها فشار آوردند تا از جستجوی عدالت جویی چشم پوشی کنند، صدها معترض را در شرایط اسفناکی که منجر به مرگ چندین نفر شد زندانی کردند، برخی از افراد را در محاکمه هایی به شدت ناعادلانه محکوم کردند و تلاش های سرکوبگرانه خود را از طریق افزایش سرمایه گذاری در فناوری های جدید از جمله جنگ در فضای مجازی گسترش دادند.

روش شناسی

مرکز اسناد حقوق بشر ایران به‌ صورت نظام‌ مند داده‌ های منبع‌ باز مربوط به خشونت‌ های اعمال‌ شده توسط نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی علیه شهروندان در سراسر کشور، در جریان اعتراضات دی ۱۳۹۶ را گردآوری کرده است. این مجموعه داده—شامل ده‌ ها مورد محتوای مستند—از منابع عمومی و قابل‌ دسترس از جمله گوگل، شبکه اجتماعی اِکس (توییتر سابق)، اینستاگرام، تلگرام و فیسبوک استخراج شده است. این محتواها شامل گزارش‌ های رسانه‌ ای، مطالب تولید شده توسط کاربران (عکس، ویدئو و پست‌ های نوشتاری) و همچنین مستندات سازمان‌ های حقوق بشری می‌ باشد.

برای تدوین این گزارش، مرکز اسناد حقوق بشر ایران تنها بخشی از داده‌های گردآوری ‌شده از منابع باز را مورد استفاده قرار داده است؛ تمرکز اصلی بر موارد خاص و الگوهای مشخص نقض حقوق بشر بوده که با اهداف این مطالعه هم ‌راستا هستند.

روش‌ شناسی این تحقیق ترکیبی است از اطلاعات منابع‌ باز و داده‌ های به اصطلاح بسته، به‌ ویژه شهادت‌ های مستقیم شهود. تیم حقوقی مرکز اسناد حقوق بشر ایران با هفت نفر از افرادی که تجربه مستقیم از اعتراضات در ۱۳۹۶ داشته‌ اند، مصاحبه کرده است. برخی از آنها در زمان مصاحبه در ایران و برخی هم بیرون از کشور بودند. برخی از این شهود به‌ دلیل نگرانی‌ های امنیتی، خواستار محفوظ بودن هویت خود شده اند. علاوه بر این مصاحبه‌ ها، برای ارائه پیش زمینه و جزئیات بیشتر، از گزارش‌ های رسانه‌ ای نیز استفاده شده است. همچنین در تحلیل‌ های حقوقی، به قوانین ایران و استانداردهای حقوق بین‌الملل استناد شده است. در مواردی که به منابع رسانه‌ ای دولتی اشاره شده، گزارش به‌ صراحت این منابع را مشخص کرده و در صورت لزوم، اعتبار آن‌ها را مورد ارزیابی قرار داده است.

مرکز اسناد حقوق بشر ایران موفق به تأیید مستقل ۴۱ مورد مرگ مرتبط با اعتراضات دی ۱۳۹۶ شده است. هر یک از این موارد دست‌ کم از طریق سه منبع مستقل تصدیق شده‌ اند. به‌ دلیل نبود اطلاعات رسمی و قابل‌ دسترسی عمومی، امکان تأیید سن تمامی افراد از طریق اسناد دولتی وجود نداشت. از این رو، سن‌ های ذکرشده در متن گزارش و پیوست آن، بر اساس منابع جایگزینی که اطلاعات یکسان ارائه داده‌ اند، گواهی شده اند. برخی دیگر از موارد به‌ دلیل نبود اطلاعات کافی و قابل اعتماد از آمار نهایی حذف شده‌ اند.

در طول فرآیند تهیه این گزارش، مرکز اسناد حقوق بشر ایران از یک روش‌ شناسی دقیق و اصول‌ محور پیروی کرده است که بر پایه بهترین رویه‌ های حقوقی موجود در زمینه گردآوری، اعتبارسنجی و تحلیل شواهد استوار بوده است. ارزیابی هر مورد بر اساس معیارهای اطمینان‌ پذیری، اعتبار و پاسخ‌ گویی انجام گرفته است.

پیوست اول – فهرست اسامی شهروندان کشته شده

علت مرگ و دیگر جزئیات	تاریخ مرگ	محل مرگ	نام	شماره
شلیک گلوله جنگی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	محمد چوباک	۱
شلیک گلوله جنگی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	محسن ویرایشی	۲
شلیک گلوله جنگی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	حسین رشنو	۳
شلیک گلوله جنگی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	حمزه لشنی	۴
شلیک گلوله جنگی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	احسان خیری	۵
شلیک گلوله جنگی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	مهدی کوهزادی	۶
برخورد با ماشین آتش نشانی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	شهریار هداوند	۷
دانش آموز. برخورد با ماشین آتش نشانی	۹ دی ۹۶	درود، لرستان	غلامرضا هداوند	۸
شلیک گلوله جنگی در سر	۱۰ دی ۹۶	دزفول، خوزستان	محسن عادلی	۹
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۱۰ دی ۹۶	اراک، مرکزی	وحید حیدری	۱۰
۱۶ ساله. شلیک گلوله جنگی	۱۰ دی ۹۶	ایذه، خوزستان	مسعود کیانی ده‌ کیانی	۱۱
شلیک گلوله جنگی	۱۰ دی ۹۶	نورآباد، لرستان	علی مومنی	۱۲
شلیک گلوله جنگی	۱۰ دی ۹۶	تویسرکان، همدان	حسین رضا قلخانباز	۱۳
شلیک گلوله جنگی	۱۰ دی ۹۶	تویسرکان، همدان	علیرضا گُمار	۱۴
شلیک گلوله جنگی	۱۰ دی ۹۶	شاهین شهر، اصفهان	عمار فلاحی نژاد	۱۵
شلیک گلوله جنگی	۱۰ دی ۹۶	شاهین شهر، اصفهان	محمد شیرزاد	۱۶
شلیک گلوله جنگی	۱۱ دی ۹۶	کرمانشاه، کرمانشاه	بهزاد شهسواری	۱۷
شلیک گلوله جنگی	۱۱ دی ۹۶	خمینی شهر، اصفهان	نعمت‌ الله صالحی	۱۸
۲۳ ساله. شلیک گلوله جنگی	۱۱ دی ۹۶	خمینی شهر، اصفهان	اصغر هارون رشیدی	۱۹
شلیک گلوله جنگی	۱۱ دی ۹۶	خمینی شهر، اصفهان	شهاب امان‌اللهی	۲۰
شلیک گلوله جنگی	۱۱ دی ۹۶	خمینی شهر، اصفهان	سعید محمد شریفی	۲۱
شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	قَهدِریجان، اصفهان	غلام‌ حسین شهاب	۲۲
شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	قَهدِریجان، اصفهان	حسین‌ شفیع‌ زاده	۲۳
شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	قَهدِریجان، اصفهان	نعمت‌ الله شفیعی	۲۴
شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	قَهدِریجان، اصفهان	محمد ابراهیمی	۲۵
۱۴ ساله. شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	قَهدِریجان، اصفهان	احمد (سهراب) حیدری	۲۶
۱۵ ساله. شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	خمینی شهر، اصفهان	آرمین صادقی	۲۷
دانش آموز. شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	خمینی شهر، اصفهان	شایان ؟	۲۸
شلیک گلوله جنگی	۱۲ دی ۹۶	مسجد سلیمان، خوزستان	آرش خدیری	۲۹
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	نامعلوم	سنندج، کردستان	مریم (فروزان) جعفرپور	۳۰
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۱۷ دی ۹۶	تهران، تهران	سینا قنبری	۳۱
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۲۰ دی ۹۶	اهواز، خوزستان	آریا روزبهی بابادی	۳۲
۲۴ ساله. مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۲۳ دی ۹۶	سنندج، کردستان	سارو قهرمانی	۳۳
۲۴ ساله. مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۲۳ دی ۹۶	سنندج، کردستان	کیانوش زندی	۳۴
۲۰ ساله. مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۲۴ دی ۹۶	اراک، مرکزی	سید شهاب ابطحی زاده	۳۵
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۲۵ دی ۹۶	سنندج، کردستان	حسین قادری	۳۶
۲۴ ساله. شلیک گلوله جنگی به شکم. چند روز بعد در بیمارستان جان باخت	۲۶ دی ۹۶	میدان جمهوری، کرج، البرز	حسن (شاهین) ترکاشوند	۳۷
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۶ اسفند ۹۶	ایلام، ایلام	طالب بساطی	۳۸
مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۱۰ فروردین ۹۷	دزفول، خوزستان	امین کرکی	۳۹
اعدام	۱۵ مرداد ۹۹	اصفهان، اصفهان	مصطفی صالحی	۴۰
۳۹ ساله. مرگ در شرایط مشکوک در بازداشت	۲۵ فروردین ۱۴۰۱	اصفهان، اصفهان	مهدی صالحی قلعه شاهرخی	۴۱

[۱] فرشته قاضی، «سرنوشت کشته‌ شدگان دی ماه ۹۶؛ کشتند و گردن معترضان انداختند»، رادیو فردا (۱۵ دی ۱۳۹۹)، https://www.radiofarda.com/a/31033190.html همچنین نگاه کنید به «تأیید مرگ دومین بازداشتی اعتراض‌ ها در ایران»، بی بی سی فارسی (۱۹ دی ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/iran-42622388 (تعداد افراد دستگیر شده در کشور را ذکر می کند).

[۲] میثم سعادت، «کولکسیون اعتراض ها»، هم میهن آنلاین (۲۱ دی ۱۴۰۱)، https://hammihanonline.ir/news/politic/klksywn-a-trad-ha همچنین نگاه کنید به پوریا زراعتی (@pouriazeraati)، اِکس (۱۱ دی ۱۳۹۶، ۵:۲۱ بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/pouriazeraati/status/947940749886226432 (گروهی را به تصویر می کشد که گفته می شود در حال آتش زدن یک ساختمان دولتی در قَهدِریجان هستند).

[۳] «قرارگاه‌ ها و تشکیلات نظامی وابسته به بسیج»، ایران وایر (۱۸ فروردین ۱۳۹۸)، https://iranwire.com/fa/features/2913/ همچنین نگاه کنید به «نیروی زمینی سپاه و قرارگاه‌ های وابسته به آن»، ایران وایر (۱۸ فروردین ۱۳۹۸)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/2925/ (رابطه سازمانی نزدیک سپاه و بسیج را تشریح می کند).

[۴] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد ناشناس شماره ۱»، (۲۳ اسفند ۱۴۰۱) (اسناد آن در مرکز اسناد حقوق بشر ایران موجود است).

[۵] امید منتظری، «اعتراضات سراسری دی ۹۶؛ ‘آلترناتیو’ جمهوری اسلامی متولد شده؟» بی بی سی فارسی (۷ دی ۱۳۹۷)، https://www.bbc.com/persian/iran-46695836.

[۶] «تجمع روز هشتم در الیگودرز استان لرستان: خامنه ای حیا کن، مملکتو رها کن»، صدای امریکا (دی ماه ۱۳۹۶)، https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=o7i58Br51Uw.

[۷] «شعار ‘رضا شاه معذرت، معذرت’ در شیراز»، رادیو فردا (۱۰ دی ۱۳۹۶)، https://www.youtube.com/watch?v=WAlFLNDQIWI.

[۸] ناصر اعتمادی، «لوموند: یک انقلاب واقعی کلیت نظام ایران را نشانه گرفته است»، آر اف ای (۱۰ اسفند ۱۳۹۶)، لوموند: یک انقلاب واقعی کلیت نظام ایران را نشانه گرفته است (rfi.fr).

[۹] رضا حقیقت نژاد، «سالگرد اعتراضات دی ۹۶؛ سه نما از فروپاشی»، رادیو فردا (۸ دی ۱۴۰۰)، https://www.radiofarda.com/a/december-2017-protests-in-iran-three-scenes-of-collapse/31631671.html.

[۱۰] «آخرین آمار کشته شدگان در تظاهرات؛ سخنگوی قوه قضائیه: ۲۵ تن در خیابان کشته شدند»، رادیو فردا (۲۴ دی ۱۳۹۶)، https://www.radiofarda.com/a/iran_judiciary_mohseni_ezhei_protests/28974896.html.

[۱۱] ژان‌ پیر پِرَن، «ایران، تولد یک ‘نیروی سوم’»، رادیو زمانه (۲۲ دی ۱۳۹۶)، https://www.radiozamaneh.com/376198/ همچنین نگاه کنید به بهرنگ زندی، «’ما گرسنه‌ایم’: روز شمار اعتراضات و اعتصابات کارگری از دی ۹۶ تا دی ۹۷»، بی بی سی فارسی (۲۰ بهمن ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/iran-features-47183334.

[۱۲] علی سودایی، «اعتراضات سراسری دی ۹۶؛ دیگه تمومه ماجرا؟» بی بی سی فارسی (۶ دی ۱۳۹۷)، https://www.bbc.com/persian/iran-features-46651220.

[۱۳] ناصر اعتمادی، «درس های زلزلۀ استان کرمانشاه، گفتگو با صادق زیباکلام و شیرین از فعالان مدنی کرمانشاه، آر اف ای (۳ آذر ۱۳۹۶)، درس های زلزلۀ استان کرمانشاه، گفتگو با صادق زیباکلام و شیرین از فعالان مدنی کرمانشاه – زمینه ها و دیدگاه ها (rfi.fr).

[۱۴] «اصول اولیه استفاده از زور و سلاح گرم توسط مقامات انتظامی»، قطعنامه مجمع عمومی ۴۵/۱۶۶، سوابق رسمی مجمع عمومی سازمان ملل، جلسه ۴۵ام، نظر تکمیلی شماره ۴۹ الف، در ۱۸۶، سند سازمان ملل شماره الف/۴۵/۴۹ (۱۹۹۰)، قابل دسترسی در https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/basic-principles-use-force-and-firearms-law- enforcement (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «اصول اولیه استفاده از زور و سلاح گرم توسط مقامات انتظامی»).

[۱۵] «گزینه ای از تحولات ایران در پنجمین روز تظاهرات اعتراضی»، دویچه وله فارسی (۱۱ دی ۱۳۹۶)، گزینه‌ای از تحولات ایران در پنجمین روز تظاهرات اعتراضی – DW – ۱۳۹۶/۱۰/۱۱.

[۱۶] «شهادتنامه داریوش زند»، مرکز اسناد حقوق بشر ایران (۱۲ بهمن ۱۴۰۱)، https://iranhrdc.org/fa/شهادتنامه-داریوش-زند/.

[۱۷] وحید آن لاین (@Vahid)، اِکس (۱۱ دی ۱۳۹۶، ۵:۲۹ بعد از ظهر)، https://twitter.com/Vahid/status/947942818516996098?ref همچنین نگاه کنید به «تائید خبر کشته شدن دو نفر از معترضان در دورود استان لرستان»، رادیو فردا (۹ دی ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://www.radiofarda.com/a/lorestan-victims/28947680.html همچنین نگاه کنید به «تظاهرات امروز مردم کرمانشاه، ۱۱ دی ماه آغاز شد»، پیک ایران (۹ دی ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://www.youtube.com/watch?v=Hmd2yL6ofxg.

[۱۸] «فرمانده سپاه پایان ‘فتنه ۹۶’ را اعلام کرد»، زیتون (۱۳ دی ۱۳۹۶)، https://www.zeitoons.com/42643.

[۱۹] «دفتر علم الهدی احضار او به شورای عالی امنیت ملی را تکذیب کرد»، بی بی سی فارسی (۱۰ دی ۱۳۹۶)، https://www.bbc.com/persian/iran-42528752 همچنین نگاه کنید به «تجمع ها در شهرهای مختلف ایران در چهارمین روز اعتراض‌های گسترده»، صدای امریکا (۱۰ دی ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://ir.voanews.com/a/iran-protest/4186478.html.

[۲۰] «شهادتنامه علی حسین قلی لو»، مرکز اسناد حقوق بشر ایران (۱۰ آبان ۱۴۰۲)، https://iranhrdc.org/fa/شهادتنامه-علی-حسین-قلی-لو/.

[۲۱] همان.

[۲۲] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با آیوار فرهادی»، (۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۳) (اسناد آن در مرکز اسناد حقوق بشر ایران موجود است).

[۲۳] همان.

[۲۴] همان.

[۲۵] «حسین قلی لو»، رک. زیرنویس ۲۰.

[۲۶] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۲۷] همان.

[۲۸] همان.

[۲۹] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد ناشناس شماره ۲»، (۱۷ مهر ۱۴۰۲) (اسناد آن در مرکز اسناد حقوق بشر ایران موجود است).

[۳۰] «شهادتنامه بنیامین دیلم کتولی»، مرکز اسناد حقوق بشر ایران (۱۸ مرداد ۱۴۰۲)، https://iranhrdc.org/fa/شهادتنامه-بنیامین-دیلم-کتولی.

[۳۱] همان.

[۳۲] همان.

[۳۳] همان.

[۳۴] «شاهد ناشناس شماره ۱»، رک. زیرنویس ۴.

[۳۵] همان.

[۳۶] سوسن سیاوشی، «منتظری، زندگی و اندیشه آیت الله انقلابی ایران»، ص. ۲۱ (۲۰۱۷).

[۳۷] توانا (@Tavaana)، اِکس (۳۰ دسامبر ۲۰۱۷، ۱۱:۵۷ صبح)، https://twitter.com/Tavaana/status/947134528711208961 همچنین نگاه کنید به درگیری های دیروز نجف آباد که باعث حکومت نظامی شد، موج سبز (۶ دی ۱۳۸۸)، قابل دسترسی در https://www.youtube.com/watch?v=gsZWEzd8L0o (اعتراضات سال ۱۳۸۸ در نجف آباد را به تصویر می کشد).

[۳۸] «شاهد ناشناس شماره ۱»، رک. زیرنویس ۴.

[۳۹] همان.

[۴۰] تلویزیون ایران آزادی (@IranAzad_TV)، اِکس (۱۲ دی ۱۳۹۶، ۶:۴۰ صبح)، https://twitter.com/IranAzad_TV/status/94814159243337728.

[۴۱] «شاهد ناشناس شماره ۱»، رک. زیرنویس ۴.

[۴۲] اعلامیه جهانی حقوق بشر، قطعنامه مجمع عمومی ۲۱۷ الف (۳)، سوابق رسمی مجمع عمومی سازمان ملل، جلسه سوم، بخش ۱، ماده ۳، سند سازمان ملل الف/۸۱۰(۱۹۴۸)، https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/generalassembly/docs/globalcompact/A_RES_217(III).pdf (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «اعلامیه جهانی حقوق بشر») همچنین نگاه کنید به میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶، ۹۹۹ مجموعه قراردادهای سازمان ملل ۱۷۱، بازنشر شده در ۶ آی. اِل. اِم ۳۶۸ (۱۹۶۷)، قابل دسترسی در https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rghts (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی»).

[۴۳] «اصول اولیه استفاده از زور و سلاح گرم توسط مقامات انتظامی»، مواد ۴، ۵، ۶، ۷، ۱۱ (د).

[۴۴] شاهد علوی، «اختصاصی ایران وایر: شکنجه، اعترافات اجباری و حکم اعدام برای پنج معترض ایرانی»، ایران وایر (۱۲ مرداد ۱۳۹۹)، https://iranwire.com/en/features/7399/ (منبع به زبان انگلیسی).

[۴۵] «ده حکم اعدام برای پنج معترض؛ نگاهی به پرونده معترضان محکوم به اعدام اعتراضات دیماه ۹۶ در خمینی شهر»، هرانا (۶ مرداد ۱۳۹۹)، https://www.hra-news.org/2020/hranews/a-25885/.

[۴۶] «قاضی»، رک. زیرنویس ۱.

[۴۷] «علوی»، رک. زیرنویس ۴۴ همچنین نگاه کنید به «افزایش نگرانی ها در مورد پنج معترض محکوم به اعدام»، ایران وایر (۲۱ آوریل ۲۰۲۱)، https://iranwire.com/en/features/6936/ (منبع به زبان انگلیسی).

[۴۸] «علوی»، رک. زیرنویس ۴۴ همچنین نگاه کنید به «هرانا»، رک. زیرنویس ۴۵.

[۴۹] «هرانا»، رک. زیرنویس ۴۵.

[۵۰] «ایران وایر»، رک. زیرنویس ۴۷.

[۵۱] همان.

[۵۲] «یک ‘قتل فراقضایی’ دیگر؛ مهدی صالحی از بازداشت‌ شدگان اعتراضات دی۹۶ در زندان جان باخت؛ پیکر وی امروز به خاک سپرده شد»، کیهان لندن (۲۶ فروردین ۱۴۰۱)، https://kayhan.london/1401/01/26/281103/.

[۵۳] «علوی»، رک. زیرنویس ۴۴.

[۵۴] «کیهان لندن»، رک. زیرنویس ۵۲.

[۵۵] «ایران وایر»، رک. زیرنویس ۴۷.

[۵۶] «علوی»، رک. زیرنویس ۴۴.

[۵۷] «ایران وایر»، رک. زیرنویس ۴۷.

[۵۸] «مهدی صالحی قلعه شاهرخی، اطلس زندان های ایران»، https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/6161 (تاریخ آخرین دسترسی ۲۹ تیر ۱۴۰۴).

[۵۹] همان.

[۶۰] «مهدی صالحی کیست و چرا درگذشت این زندانی، خبرساز شد؟»، بی بی سی فارسی (۲۷ فروردین ۱۴۰۱)، https://www.bbc.com/persian/iran-61126415 همچنین نگاه کنید به «اطلس زندان های ایران»، رک. زیرنویس ۵۹.

[۶۱] «اعتراضات دیماه ۹۶؛ چهار معترض خمینی شهر از زندان دستگرد اصفهان آزاد شدند»، هرانا (۱۱ مرداد ۱۴۰۱)، https://www.hra-news.org/2022/hranews/a-36258/.

[۶۲] «اعلامیه جهانی حقوق بشر» همچنین نگاه کنید به «میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی».

[۶۳] کنوانسیون منع شکنجه و سایر رفتارها و مجازات های ظالمانه غیر انسانی و تحقیر آمیز، ۱۰ دسامبر ۱۹۸۴، سند مجموعه معاهده شماره ۱۰۰-۲۰، ۱۴۶۵ مجموعه سند سازمان ملل ۸۵ ماده ۱، https://www.refworld.org/legal/agreements/unga/1984/en/13941 (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «کنوانسیون منع شکنجه») همچنین نگاه کنید به مجموعه اصول برای حمایت همه افراد در هرگونه بازداشت یا زندان، قطعنامه مجمع عمومی ۴۳/۱۷۳، پذیرفته شده در ۹ دسامبر ۱۹۸۸، سند سازمان ملل الف/آرای اس/۴۳/۱۷۳، ماده ۶، قابل دسترسی در https://www.ohchr.org/sites/default/files/bodyprinciples.pdf (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «مجموعه اصول برای حمایت همه افراد در هرگونه بازداشت»).

[۶۴] قوانین سازمان ملل در مورد استاندارد های حداقلی برای رفتار با زندانیان، سند سازمان ملل الف/آر ای اس/۱۷۵/۷۰ (۱۷ دسامبر ۲۰۱۵)، مواد ۱۶ و ۴۲، https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/Nelson_Mandela_Rules-E-ebook.pdf (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «قوانین مندلا»).

[۶۵] «بازداشت نزدیک به ۵ هزار نفر در تجمعات اعتراضی دی ماه ایران»، ایران اینترنشنال (۱۴ بهمن ۱۳۹۶)، بازداشت نزدیک‌به ۵هزار نفر در تجمعات اعتراضی دی‌ماه ایران | ایران اینترنشنال (iranintl.com) همچنین نگاه کنید به «بی بی سی فارسی»، رک. زیرنویس ۱.

[۶۶] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۶۷] «سازمان زندان های ایران بخشنامه ای برای رعایت حقوق زندانیان صادر کرد»، بی بی سی فارسی (۲۱ دی ۱۴۰۰)، https://www.bbc.com/persian/59948525.

[۶۸] «اعتراضات دی‌ماه؛ گزارشی از وضعیت معترضان بازداشت شده در تنکابن/ اسناد»، هرانا (۲۵ بهمن ۱۳۹)، https://www.hra-news.org/2018/hranews/a-14210/ همچنین نگاه کنید به مهدی محمودیان (@MahmoudianMe)، اِکس (۱ بهمن ۱۳۹۶، ۳:۲۶ بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://twitter.com/mahmoudianme/status/95515968829492092 (وضعیت زندان اوین را توصیف می کند).

[۶۹] حقوق بشر ایران (@ir_humanrights)، اِکس (۲۷ دی ۱۳۹۶، ۱۲:۰۰ بعد از ظهر)، https://twitter.com/ir_humanrights/status/95365840707206624 همچنین نگاه کنید به «گفتگوی اختصاصی کیهان لندن با یکی از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری: تا می‌توانستند با باتوم، شوکر و هر چه دم دستشان می‌آمد ما را کتک زدند»، کیهان لندن (۲۲ دی ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://kayhan.london/1396/10/22/02079/ همچنین نگاه کنید به شاهد علوی، «گزارش یک مرگ مشکوک؛ بازخوانی پرونده جان‌ باختن سینا قنبری در زندان اوین»، ایران وایر (۱ بهمن ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/9424/.

[۷۰] شیما شهرابی، «آیا زندانیان سیاسی مجبور به مصرف مواد توهم زا هستند؟»، ایران وایر (۲۲ ژانویه ۲۰۱۸)، https://iranwire.com/en/features/6110/ (منبع به زبان انگلیسی).

[۷۱] «میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی» همچنین نگاه کنید به «کنوانسیون منع شکنجه».

[۷۲] «قوانین مندلا».

[۷۳] همان. همچنین نگاه کنید به «میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی».

[۷۴] «آخرین وضعیت بازداشتی های اعتراضات دی ماه ۹۶»، دویچه وله فارسی (۹ دی ۱۳۹۷)، آخرین وضعیت بازداشتی‌های اعتراضات دی‌ماه ۹۶ – DW – ۱۳۹۷/۱۰/۹.

[۷۵] مهتاب وحیدی راد، «گفت وگو با علی باقری، فعال مدنی در مورد بازداشت وحید حیدری»، رادیو فردا (۲۱ دی ۱۳۹۶)، https://www.radiofarda.com/a/28968890.html.

[۷۶] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۷۷] اسماعیل (@esmaeils1169)، اِکس (۲۴ دی ۱۴۰۱، ۱۱:۵۳ صبح)، https://twitter.com/esmaeils1169/status/1614304739939827714s=20 همچنین نگاه کنید به گر در اوج فلکم باید مرد، عمر در گند بسر نتوان برد (@maleki_se)، اِکس ( ۱۰ مهر ۱۴۰۱، ۲:۴۲ بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://twitter.com/maleki_se/status/157664371977882880 همچنین نگاه کنید به وحید (@brother_vahid)، اِکس (۱۱ دی ۱۳۹۸، ۸:۴ صبح)، قابل دسترسی در https://twitter.com/brother_vahid/status/1214533339958456320s=20.

[۷۸] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۷۹] همان.

[۸۰] همان. همچنین نگاه کنید به «شاهد ناشناس شماره ۱»، رک. زیرنویس ۴.

[۸۱] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۸۲] «اطلس زندان‌های ایران: سپاه بازداشتگاه سری دیگری ساخته»، رادیو زمانه (۱۶ فروردین ۱۳۹۹)، https://www.radiozamaneh.com/497230/.

[۸۳] «معرفی یک بازداشتگاه مخفی سپاه؛ یک الف کجاست؟»، اطلس زندان های ایران (۱۳ فروردین ۱۳۹۹)، https://prisonatlas.com/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%DB%B1- همچنین نگاه کنید به میلاد پورعیسی، «در بازداشتگاه مخفی سپاه با زندانیان چه‌ طور رفتار می‌کنند؟»، ایران وایر (۳۰ فروردین ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/3780/.

[۸۴] «اطلس زندان های ایران»، رک. زیرنویس ۸۳.

[۸۵] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶ همچنین نگاه کنید به «پورعیسی»، رک. زیرنویس ۸۳.

[۸۶] «رادیو زمانه»، رک. زیرنویس ۸۲.

[۸۷] «اطلس زندان های ایران»، رک. زیرنویس ۸۳.

[۸۸] «معرفی بازداشتگاه امنیتی الف-یک وابسته به قرارگاه ثارالله سپاه»، هرانا (۲۶ مرداد ۱۴۰۱)، https://www.hra-news.org/2022/hranews/a-36544/.

[۸۹] «پورعیسی»، رک. زیرنویس ۸۳.

[۹۰] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۹۱] «مجموعه اصول برای حمایت همه افراد در هرگونه بازداشت»، ماده ۳۴.

[۹۲] «تظاهرات شبانه در آمل؛ افزایش شمار جان‎ باختگان، فشار به زندانیان برای مصرف متادون! »، کیهان لندن (۲۸ دی ۱۳۹۶)، https://kayhan.london/1396/10/28/102759/.

[۹۳] «علوی»، رک. زیرنویس ۶۹ همچنین نگاه کنید به «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۹۴] همان.

[۹۵] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶ همچنین نگاه کنید به «کیهان لندن»، رک. زیرنویس ۶۹.

[۹۶] «علوی»، رک. زیرنویس ۶۹.

[۹۷] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۹۸] «علوی»، رک. زیرنویس ۶۹ همچنین نگاه کنید به «شهرابی»، رک. زیرنویس ۷۰.

[۹۹] «درون زندان اوین: روایت یک شاهد از مرگ سینا قنبری»، مرکز اسناد حقوق بشر ایران (۱۷ اسفند ۱۳۹۶)، https://iranhrdc.org/inside-evin-prison-a-witnesss-account-of-sina-qanbaris-death/ (منبع به زبان انگلیسی).

[۱۰۰] «وحیدی راد»، رک. زیرنویس ۷۵.

[۱۰۱] «بی بی سی فارسی»، رک. زیرنویس ۱.

[۱۰۲] ماهرخ غلامحسین‌پور، «نا آرامی های ایران؛ آیا وحید حیدری خودکشی کرد؟»، ایران وایر (۲۲ دی ۱۳۹۶)، https://iranwire.com/fa/features/2442 همچنین نگاه کنید به «وحیدی راد»، رک. زیرنویس ۷۵.

[۱۰۳] «کیانوش زندی، ۲۴ ساله، دومین قربانی وقایع اخیر در شهر سنندج»، هرانا (۳۰ دی ۱۳۹۶)، https://www.hra-news.org/2018/hranews/a-13881/.

[۱۰۴] «بستگان سارو قهرمانی از ‘تحویل گرفتن جنازه او’ خبر دادند»، بی بی سی فارسی (۲۳ دی ۱۳۹۶)، https://www.bbc.com/persian/iran-42677979.

[۱۰۵] «هرانا»، رک. زیرنویس ۱۰۳.

[۱۰۶] همان.

[۱۰۷] «کیانوش زندی، اطلس زندان‌های ایران»، https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/5404/ (تاریخ آخرین دسترسی ۲۹ تیر ۱۴۰۴).

[۱۰۸] «طالب بساطی، اطلس زندان‌های ایران،» https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/4100 (تاریخ آخرین دسترسی ۲۹ تیر ۱۴۰۴).

[۱۰۹] «قاضی»، رک. زیرنویس ۱.

[۱۱۰] شاهد علوی، «اختصاصی ایران وایر: سکوت خانواده یکی دیگر از کشته شدگان اعتراضات دی ماه ۹۶ شکست»، ایران وایر (۱۲ اسفند ۱۳۹۷)، https://iranwire.com/fa/features/30054/.

[۱۱۱] همان.

[۱۱۲] «مولاوردی همزمان با انتشار خبر یک مرگ مشکوک دیگر: درخواست بازدید از بازداشتگاه‌ ها را داده‌ایم»، رادیو زمانه (۳۰ دی ۱۳۹۶)، https://www.radiozamaneh.com/377663 همچنین نگاه کنید به «مرگ‌ های مبهم، ‘خودکشی‌ های’ زنجیره ای»، زیتون (۱ بهمن ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://www.zeitoons.com/43929.

[۱۱۳] «ادامه‌ ی واکنش‌ ها به کشته شدن شهاب ابطحی: مرگ یک معترض دیگر تأیید شد»، تلویزیون من و تو در بالاترین (۳۰ دی ۱۳۹۶)، https://www.balatarin.com/permlink/2018/1/20/4739918 همچنین نگاه کنید به شهروندیار (@shahrvandyar)، اِکس (۲۲ دی ۱۳۹۷، ۳:۴۶ صبح)، قابل دسترسی در https://twitter.com/shahrvandyar/status/1084008809545297920 (سالگرد فوت شهاب ابطحی زاده را نشان می دهد).

[۱۱۴] «رییس کل دادگستری استان مرکزی: جسد کشف شده در حاشیه شهر اراک ارتباطی با ناآرامی ها ندارد»، ایرنا (۲۷ دی ۱۳۹۶)، https://www.irna.ir/news/82799576/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D9%83%D9%84.

[۱۱۵] «پیدا شدن یک جسد در رودخانه کارون در اهواز»، ایرنا (۱۹ دی ۱۳۹۶)، https://www.irna.ir/news/82790686.

[۱۱۶] «اعلامیه جهانی حقوق بشر» همچنین نگاه کنید به «میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی».

[۱۱۷] «مصطفی صالحی از معترضان دی ماه ۹۶ اعدام شد»، دویچه وله فارسی (۱۵ مرداد ۱۳۹۹)، مصطفی صالحی از معترضان دی ماه ۹۶ اعدام شد – DW – ۱۳۹۹/۵/۱۵.

[۱۱۸] «اعدام مصطفی صالحی باید با محکومیت جامعه جهانی روبرو شود»، سازمان حقوق بشر ایران (۱۵ مرداد ۱۳۹۹)، https://iranhr.net/fa/articles/4369/.

[۱۱۹] «محمد نجفی وکیل دادگستری در یک پرونده تازه به سه سال حبس محکوم شد»، بی بی سی فارسی (۲۲ فروردین ۱۴۰۲)، https://www.bbc.com/persian/articles/cjmzdnjzr3go.

[۱۲۰] بهزاد مهرانی (@behzadmehrani)، اِکس (۲۵ دی ۱۳۹۶، ۱:۳۸ بعد از ظهر)، https://twitter.com/behzadmehrani/status/952958075429904384.

[۱۲۱] «محمد نجفی، اطلس زندان های ایران»، https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/3994/ (تاریخ آخرین دسترسی ۲۹ تیر ۱۴۰۴) همچنین نگاه کنید به «انتقال به قرنطینه و آغاز اعتصاب غذای محمد نجفی، وکیل زندانی، پس از اعتراض به خامنه‌ ای»، ایران اینترنشنال (۲۸ مرداد ۱۳۹۸)، انتقال به قرنطینه و آغاز اعتصاب غذای محمد نجفی، وکیل زندانی، پس از اعتراض به خامنه‌ای | ایران اینترنشنال (iranintl.com).

[۱۲۲] «تظاهرات شبانه در آمل؛ افزایش شمار جان‎باختگان، فشار به زندانیان برای مصرف متادون!»، کیهان لندن (۲۸ دی ۱۳۹۶)، https://kayhan.london/1396/10/28/102759/ همچنین نگاه کنید به «سپاه یا بسیج با اسلحه به خیابان نیامدند»، شبکه شرق (۲۱ دی ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-3/700164-.

[۱۲۳] عدالت برای ایران (@Justice4Iran)، اِکس (۱۶ دی ۱۳۹۹، ۱۰:۰۷ صبح)، https://twitter.com/Justice4Iran/status/1346473310373089280.

[۱۲۴] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶.

[۱۲۵] «هزینه راه اندازی پیام رسان‌های داخلی چقدر است؟»، مردم سالاری آن لاین (۲۰ مهر ۱۴۰۱)، https://www.mardomsalari.ir/news/177096 همچنین نگاه کنید به «اینترنت پرسرعت نسل پنجم در راه ایران. سرمایه گذاری ۹۶ هزار میلیارد ریالی برای راه‌اندازی شبکه ملی اینترنت»، تحلیل بازار (۲۹ دی ۱۳۹۸)، قابل دسترسی در https://www.tahlilbazaar.com/news/2896.

[۱۲۶] «’اینترنت زغالی’ در روزهای بنزینی»، عصر ایران (۲۸ آبان ۱۳۹۸)، https://www.asriran.com/fa/news/698879 همچنین نگاه کنید به «قطع اینترنت در ایران در پی اعتراضات به مرگ مهسا امینی»، نت بلاک (۲۱ شهریور ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-iran-amid-protests-over-death-of-mahsa-amini-X8qVEwAD (منبع به زبان انگلیسی).

[۱۲۷] «’ضرر جدی’ به صدها هزار فروشنده اینترنتی به دلیل فیلترینگ تلگرام و اینستاگرام»، رادیو فردا (۱۸ دی ۱۳۹۶)، https://www.radiofarda.com/a/iran_telegram_instagram_filtering_impact_bussiness/28962845.html.

[۱۲۸] «حقیقت نژاد»، رک. زیرنویس ۹.

[۱۲۹] پاول دورف (@durov)، اِکس (۱۰ دی ۱۳۹۶، ۸:۱۷ صبح)، https://twitter.com/durov/status/947441456238735360?ref (منبع به زبان انگلیسی).

[۱۳۰] حسین باستانی، «دستگیری زم؛ پایان آمدنیوز؟»، بی بی سی فارسی (۲۳ مهر ۱۳۹۸)، https://web.archive.org/web/20191212062525/https://www.bbc.com/persian/iran-features-50062919 همچنین نگاه کنید به «روح‌الله زم اعدام شد»، بی بی سی فارسی (۲۲ آذر ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/40223487.

[۱۳۱] «شاهد ناشناس شماره ۲»، رک. زیرنویس ۲۹ همچنین نگاه کنید به مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد ناشناس شماره ۳ (۲۷ مهر ۱۴۰۲) (اسناد آن در مرکز اسناد حقوق بشر ایران موجود است).

[۱۳۲] «افسران جوان جبهه مقابله با جنگ نرم»، فارس (۷ خرداد ۱۳۸۹)، https://www.farsnews.ir/news/8904071187%20%20%20%20/%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-.

[۱۳۳] «شاهد ناشناس شماره ۳»، رک. زیرنویس ۱۳۱.

[۱۳۴] «احتمال استفاده از دوربین های شرکت آلمانی بوش برای تشخیص چهره در ایران»، ایران انترنشنال (۱۶ مرداد ۱۴۰۲)، https://www.iranintl.com/202308074263.

[۱۳۵] «شرکت بوش انتقال دوربین‌های تشخیص چهره به ایران را تکذیب کرد»، دویچه وله فارسی (۱۵ مرداد ۱۴۰۲)، شرکت بوش انتقال دوربین‌های تشخیص چهره به ایران را تکذیب کرد – DW – ۱۴۰۲/۵/۱۹.

[۱۳۶] «زند»، رک. زیرنویس ۱۶. همچنین نگاه کنید به «دیلم کتولی»، رک. زیرنویس ۲۷.

[۱۳۷] «شاهد ناشناس شماره ۲»، رک. زیرنویس ۲۹.

[۱۳۸] «گزارش فاکس نیوز درباره استفاده حکومت ایران از فناوری‌های هوش مصنوعی برای گسترش سرکوب»، رادیو فردا (۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲)، https://www.radiofarda.com/a/iri-unleashes-ai-for-maximizing-suppression-in-a-wholesale-manner-/32399489.html.

[۱۳۹] «امام خمینی(ره) و مستضعفان»، تارنمای رسمی ابراهیم امینی، https://www.ibrahimamini.com/fa/node/4094 (تاریخ آخرین دسترسی ۲۹ تیر ۱۴۰۴).

[۱۴۰] مهتاب دیوسالار، «شورش فرامو شده: اسلامشهر، فروردین ۷۴»، رادیو زمانه (۱۴ فروردین ۱۴۰۰)، https://www.radiozamaneh.com/660364/.

[۱۴۱] «مفاهیم قرآنی تمدن‌ساز در اندیشه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، معنای حقیقی ‘مستضعفین ‘ از منظر قرآن چیست؟»، تارنمای رسمی خامنه ای، https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=44276 (تاریخ آخرین دسترسی ۲۹ تیر ۱۴۰۴).

برچسب ها