نیوهِیون، ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ – پژوهشی جامع که امروز از سوی «مرکز اسناد حقوق بشر ایران» و «ایرانوایر» منتشر شد، نشان میدهد چگونه واردات سلاح و فناوریهای سرکوب به تقویت و استمرار خشونت سازمانیافته دولتی در ایران انجامیده است. این گزارش با عنوان «سلاحهای بیمرز: چگونه سلاحهای وارداتی خشونت دولتی در ایران را تغذیه میکنند» مسیر انتقال سلاحها، نقشآفرینان اصلی و پیامدهای ویرانگر انسانی آنها را به تصویر میکشد.
بر اساس این گزارش، نیروهای امنیتی و نهادهای دولتی ایران از طریق شبکههای پیچیده و طراحیشده برای گریز از نظارت بینالمللی، به سلاحها، تجهیزات نظارتی و ابزارهای سرکوب دسترسی پیدا میکنند.
سلاحهای وارداتی توان رژیم را برای سرکوب اعتراضات، خاموشکردن صدای مخالفان و ارتکاب نقضهای گسترده حقوق بشری افزایش داده است. گزارش یادآور میشود که شرکتهای تأمینکننده این تجهیزات، هنگامی که محصولاتشان در نقض حقوق بشر بهکار گرفته میشود، مسئولیت اخلاقی و حقوقی دارند. پیامدهای انسانی این روند تکاندهنده است: صدها نفر بهطور دائم معلول شده یا جان خود را از دست دادهاند.
این پژوهش، نخستین بررسی جامع و مستند است که نشان میدهد بازیگران خارجی چگونه به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در خشونت دولتی در ایران همدست میشوند. این گزارش تأکید میکند که نقض حقوق بشر صرفاً مسئلهای داخلی نیست؛ بلکه بخشی از یک شبکه جهانی متشکل از تجارت، سیاست و منافع اقتصادی است.
مرکز اسناد حقوق بشر ایران خواستار افزایش شفافیت و رعایت اصول دقتنظر از سوی شرکتهای صادرکننده سلاح برای جلوگیری از مشارکت در نقض حقوق بشر است. همچنین این مرکز بر ضرورت ایجاد سازوکارهای پاسخگویی در سطوح ملی و بینالمللی، از جمله تحریمها، تحقیقات و نظارتهای حقوق بشری تأکید میکند. افزون بر این، گزارش بر حمایت مؤثرتر از قربانیان و خانوادههای آنان در مسیر دستیابی به عدالت، دریافت غرامت و ثبت دقیق موارد نقض حقوق بشر پافشاری دارد.
پروژه تحقیقاتی مشترک ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران
شهریور ۱۴۰۴
دانلود نسخه PDF
فهرست مطالب
هشدار:
این گزارش شامل توضیحات و تصاویری از خشونت و جراحت است؛ تصاویری که ممکن است برای بعضی خوانندگان آزاردهنده یا ناراحتکننده باشد.
خلاصه اجرایی
این گزارش به بررسی استفاده سازمانیافته از آن چه به عنوان «سلاحهای کمتر کشنده» شناخته میشوند توسط نیروهای انتظامی، امنیتی و شبهنظامی ایران در جریان اعتراضات سراسری سال ۱۴۰۱ پس از مرگ مهسا «ژینا» امینی میپردازد. یافتهها حاکی از وجود یک الگوی خشونت هماهنگ و سازمانیافته است که هم قوانین داخلی و هم تعهدات بینالمللی حقوق بشر را نقض کرده و میتواند مصداق جنایات علیه بشریت تلقی شود.
نیروهای انتظامی و امنیتی ایران به طور عمدی معترضان را با تفنگهای شاتگان، پینتبال و گلولههای گاز اشکآور هدف قرار داده و به سر، صورت و سایر نقاط حساس بدن شلیک کردند؛ اقدامی که با دستورالعملهای عملیاتی داخلی و قوانین ایران درباره استفاده نیروهای مسلح از سلاح گرم مغایرت دارد. صدها مورد منجر به نابینایی دائمی و جراحات شدید مستندسازی شده است که حق حیات و ممنوعیت شکنجه و رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز را طبق میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی نقض میکند. شواهد گسترده تصویری، از جمله شلیک از فاصله نزدیک به معترضان غیرمسلح، نشان میدهد که سلاحهای کمتر کشنده غالباً به عنوان ابزار تحقیر، ایجاد رنج طولانی و حتی قتل فراقضایی استفاده شدهاند.
این سرکوب از طریق یک زنجیره تأمین بینالمللی تسهیل شده است. تجهیزات تأمین شده از تولیدکنندگان دفاعی ترکیه (هاتسان، آکار، سارسیلماز) و تأمینکنندگان وسایل تیراندازی تفریحی در آمریکای شمالی (تیپمن، دای) و همچنین قطعات مهمات از شرکت فرانسوی-ایتالیایی چِدیت مستقر در اتحادیه اروپا، برای استفاده نیروهای امنیتی ایران منحرف شدهاند. انتقال فناوری تولید شاتگان به شرکتهای ایرانی مشمول تحریمهای بینالمللی، احتمال نقض مقررات صادراتی بینالمللی را نشان میدهد. تولیدکنندگان و واسطهها مطابق «اصول راهنمای سازمان ملل در زمینه تجارت و حقوق بشر» مسئولیت قانونی و اخلاقی دارند و عدم پیشگیری از سوءاستفاده یا انحراف این تجهیزات میتواند مصداق همدستی در نقض قوانین بینالمللی تلقی شود.
فراتر از آثار فوری جسمی و روانی، سوءاستفاده از سلاحهای کمتر کشنده یک نقض جدی حقوق بینالملل است. مقابله با این سوءاستفادهها نیازمند اقدام بینالمللی فوری و هدفمند است که شامل پاسخگویی قانونی، مسئولیت شرکتها و شفافیت در نظارت بر زنجیرههای تأمین جهانی باشد. بیتوجهی به این خشونت میتواند زمینه تکرار آن را فراهم کند، در حالی که اقدام قاطع میتواند از کرامت انسانی حفاظت کند.
برای پیشگیری از سوءاستفادههای آینده، این گزارش توصیه میکند:
- تفنگهای شاتگان، پینتبال و پرتاب کنندههای مشابه به طور رسمی به عنوان محصولات با کاربرد دوگانه، تحت چارچوبهای بینالمللی و با الزام تأیید کاربر نهایی دستهبندی شوند؛
- تولیدکنندگان و واسطهها موظف به اجرای بررسیهای دقیق زنجیره تأمین برای رصد کاربران نهایی و جلوگیری از انحراف به دست نیروهای سرکوبگر باشند؛
- نظارت دولتی و بینالمللی تقویت شود، از جمله از طریق گزارشدهی زنجیره تأمین و ایجاد سیستمهای هشدار زود هنگام، تا پاسخگویی تضمین شده و قربانیان تحت قوانین بینالمللی به حقوق خود دست یابند.
مقدمه
در پی کشته شدن مهسا «ژینا» امینی ۲۲ ساله در بازداشت پلیس امنیت اخلاقی تهران در ۲۵ شهریور ۱۴۰۱، موجی گسترده از اعتراضات سراسری برای ماهها بخش های وسیعی از ایران را در بر گرفت. هزاران تن از شهروندان با سر دادن شعار «زن، زندگی، آزادی» به خیابانها آمدند و خواستار تحقق عدالت و پایان نظام حاکم شدند. در پاسخ، جمهوری اسلامی ایران با توسل به خشونتی فراگیر و بهرهگیری از انواع سلاحهای مرگبار به سرکوب گسترده معترضان پرداخت.
تسلیحات مورد استفاده شامل سلاحهای جنگی سبک و نیمه سنگین، از جمله تفنگهای اتوماتیک و نیمه اتوماتیک، سلاح های کمری و تیربارها بود. افزون بر این، نیروهای امنیتی از سلاحهایی که به عنوان «کمتر کشنده» شناخته میشوند هم بهره گرفتند؛ از جمله تفنگهای شاتگان یا ساچمه زن، تفنگهای بادی مخصوص پینتبال، و پرتابگرهای گاز اشکآور. این امر بی سابقه نبود.
کمتر از سه سال پیش از این رخدادها و در واکنش به افزایش شدید و ناگهانی قیمت بنزین از سوی حکومت، اعتراضات سراسری آبان ماه ۱۳۹۸ رخ داده بود. در مدت تقریباً یک هفته، هزاران شهروند در شهرهای مختلف به خیابانها آمدند، تا صدای اعتراض خود را به گوش حاکمیت برسانند. نیروهای امنیتی با خشونتی بیسابقه به سرکوب معترضان پرداختند؛ بهگونهای که صدها تن کشته شدند و شمار بسیاری نیز مجروح یا بازداشت گردیدند.[۱]
مقایسه میان سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و اعتراضات سال ۱۴۰۱ نشان میدهد، که شیوههای رژیم در برخورد با اعتراضات دستخوش تحولات قابل توجهی شدند. در آبان ۱۳۹۸، حکومت اغلب با اتکا به نیروی مرگبار و استفاده از سلاحهایی مانند کلاشنیکف و حتی در مواردی سلاحهای سنگین، سر و سینه معترضان را هدف قرار میداد و با کشتار جمعی در پی خاموش کردن اعتراضات بود. در مقابل، سرکوب در سال ۱۴۰۱ ماهیتی تدریجی، چندلایه و پیچیدهتر پیدا کرد. مقامات به جای تکیه صرف بر تیراندازی های گسترده، راهبردی را در پیش گرفتند که هدف آن نه تنها سرکوب لحظهای، بلکه ایجاد رنج و فرسایش جسمی و روانی، کنترل بلند مدت جامعه و اِعمال ترس بود. این راهبرد خشونت مرگبار را با شکنجه، نابیناسازی عمدی، نقص عضو دائمی و جنگ روانی در هم میآمیخت.
در سال ۱۳۹۸ استفاده از تفنگهای ساچمهای و پینتبال بسیار محدود و عمدتاً در اختیار واحدهای ویژه پلیس ضد شورش بود. با این حال، در سال ۱۴۰۱ دامنه بهکارگیری این سلاحها در چندین شهر و از سوی شاخههای مختلف نیروهای امنیتی به طور چشمگیری گسترش یافت. شواهد متعدد نشان میدهد که معترضان به صورت هدفمند و با شلیک مستقیم ساچمه، گلولههای پینتبال و کپسولهای گاز اشکآور، که بهطور خاص به سمت سر، صورت و اندامهای حیاتی نشانهگیری میشد، مورد اصابت قرار گرفتهاند. این اقدامات ماهیتی سازمانیافته، عامدانه و گسترده داشتند. هرچند این سلاحها در رده «کمتر کشنده» طبقهبندی میشوند، در عمل برای کشتن، ناتوان کردن و تحمیل حداکثر رنج به کار رفتهاند.
پیامدهای انسانی این رویکرد بسیار سنگین بود. صدها نفر کشته شدند و هزاران نفر دیگر با جراحات غیرقابل بازگشت و معلولیت های دائمی مواجه گردیدند. شمار قابل توجهی از معترضان بینایی خود را از دست دادند. به عنوان نمونه، سید جواد موسوی، ساکن خوراسگان اصفهان، پس از اصابت گلوله به چشمانش جان باخت.[۲] در نمونهای دیگر، محمدحسین عرفان، که در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ در کرج نابینا شده بود، در بهمن ۱۴۰۲ بر اثر عوارض ناشی از همان جراحات درگذشت.[۳]
کور کردن هدفمند معترضان از طریق استفاده از گلولههای لاستیکی، ساچمههای فلزی و شلیک مستقیم تفنگهای ساچمهای یا پینتبال به ناحیه صورت، نمونهای روشن از وارد آوردن آسیب جدی جسمی توسط مأموران دولتی است. بر اساس استانداردها و قواعد حقوق بینالملل، چنین اقداماتی میتواند در زمره شکنجه یا رفتار ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز قرار گیرد، چرا که نه تنها جنبه تنبیهی دارد بلکه با هدف سرکوب مخالفت و ارعاب عمومی اعمال میشود.
این تغییر هدفمند در الگوی سرکوب، بیانگر تمایل حکومت به ایجاد جراحات و ناتوانیهای ماندگار به جای تولید اجساد سیاسی است. هرچند در سال ۱۴۰۱ به نظر میرسید که استفاده مستقیم از سلاحهای مرگبار نظامی کاهش یافته باشد، اما شدت، سازمانیافتگی و پیامدهای سرکوب ابعاد عمیقتر و گستردهتری یافت. تحمیل آسیبهای جسمی و روانی پیچیده و پایدار، دامنه خشونت دولتی را فراتر از افراد قربانی برد و زخمی عمیق و ماندگار بر حافظه جمعی ایرانیان بر جای گذاشت.
به منظور بررسی این سیاستهای سرکوبگرانه، ارزیابی هزینههای انسانی آنها، و زنجیره تأمین ابزارهای سرکوب که شامل شرکتها و نهادهای ایرانی و بینالمللی می شود، مرکز اسناد حقوق بشر ایران و ایرانوایر در یک همکاری مشترک اقدام به تهیه و تدوین این گزارش همکاری کردند. محققان با انجام مصاحبه با قربانیان اعتراضات ۱۴۰۱، تحلیل سلاحها و تأمینکنندگان آنها و همچنین تعامل با نهادها و شرکتهای بینالمللی به جمعآوری اطلاعات پرداختند. تیم حقوقی اسناد را از منظر حقوقی و فنی بررسی کرده، مدارک را با شواهد تکمیلی غنی و تحلیلهای تفسیری را وارد گزارش کرد.
افزون بر بررسی پرونده های دست کم ۱۴ شهروندی که بر اثر اصابت سلاحهای کمتر کشنده جان خود را از دست دادهاند، دست کم ۱۴۱ نفر نیز شناسایی شده اند، که در پی شلیک این نوع سلاحها دچار آسیب های جدی و یا نقص عضو دائمی گردیده اند. از این میان، حداقل ۱۲۲ نفر با شلیک گلوله های ساچمه ای، هشت نفر با گلوله پینتبال، و نُه نفر بر اثر برخورد مستقیم گلوله گاز اشکآور مجروح شدهاند. استانهای کردنشین در غرب کشور با دستکم ۴۹ مورد و استانهای تهران و البرز با ۴۵ مورد، در مجموع بیش از ۶۶ درصد از آسیبدیدگان شناساییشده را شامل میشوند. علاوه بر این، تنها در دو بازه زمانی مشخص، ۲۹ و ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ و همچنین ۲۴ و ۲۵ آبان همان سال، به ترتیب دستکم ۲۱ و ۲۰ نفر در نقاط مختلف کشور بر اثر استفاده از سلاحهای کمتر کشنده دچار جراحت های جدی و معلولیت های دائمی شدهاند.
شایان ذکر است که نام برخی از آسیبدیدگان بهدلیل فقدان اطلاعات کافی و قابل اعتماد از منابع مستقل که قابلیت راستیآزمایی داشته باشد، از آمار نهایی حذف شده است. از این رو، فهرست آسیبدیدگان ناشی از استفاده از سلاحهای کمترکشنده شامل تمامی افراد متأثر نمیباشد.
برای تهیه این گزارش، پروندههای پزشکی شماری از آسیبدیدگان چشمی با گروهی از چشمپزشکان متخصص در نقاط مختلف جهان به اشتراک گذاشته شده است. نتایج بررسیها حاکی از آن است، که الگوی آسیبهای چشمی دلالت بر شلیکهای هدفمند دارد. این متخصصان همچنین تأکید کردهاند، که پیامدهای روانی نابینایی با تجربه ابتلا به سرطان قابل مقایسه است، که شدت خسارات جسمی و روانی ناشی از این نوع سرکوب را بهروشنی نشان میدهد.
این گزارش به بررسی نحوه استفاده نیروهای امنیتی از سلاحهای کمتر کشنده، نقض قوانین داخلی و بینالمللی توسط دولت ایران، شناسایی شرکتها و واسطههای تأمین این تسلیحات، و همچنین ابعاد آسیبهای وارده به معترضان میپردازد و بر اهمیت پاسخگویی و رعایت استانداردهای حقوق بشری تأکید میکند.
روششناسی
در تهیه این گزارش ترکیبی از روشهای مختلف پژوهشی به کار گرفته شده است. تمرکز اصلی این گزارش بر روش تحقیق از طریق «اطلاعات منابع باز» ((OSINT بوده است. برای شناسایی سلاحها، مجموعهای گسترده از تصاویر و ویدئوهایی که در فضای مجازی منتشر شده و مأموران امنیتی جمهوری اسلامی از رَستهها و نهادهای مختلف را در حال حمل و یا استفاده از سلاح نشان میدهند، مورد بررسی قرار گرفته اند. علائم متمایز، مشخصههای تولیدکننده و ویژگیهای طراحی سلاحها بهطور سازمان یافته با مشخصات تأییدشده تولیدکنندگان مقایسه شد تا نوع و منشأ آنها مشخص شود.
همچنین با بهره گیری از روش «تحقیق نامحسوس» (Passive Research)، کانالهای خبری، گروههای شبکههای اجتماعی و اتاقهای گفتوگوی آنلاین مورد بررسی قرار گرفته اند؛ فضاهایی که اعضای گردانهای امنیتی بسیج، سپاه پاسداران، و نیروی انتظامی در آنها حضور دارند و به اشتراک گذاری تصاویر و اطلاعات درباره سلاحها و تجهیزات نظامی می پردازند. به صورت خاص، دو کانال در شبکه پیام رسان تلگرام به نام های «نظامیگری ایرانی» (⚔ Iranian Militarism ⚔) و «قدرت دفاعی ایران» (Iranian Defensive Power) در این بررسی لحاظ شدند. هیچگونه مکالمه و یا ارتباط مستقیم با افراد حاضر در این گروهها برقرار نشد و تنها به رصد و جمع آوری مکالمات و اطلاعات به اشتراکگذاشته شده اکتفا گردید، تا اصول اخلاقی پژوهش رعایت گردد. اطلاعات به دست آمده از این کانالها شامل دو راهنمای آموزشی در مورد استفاده و نگهداری از سلاحهای ساچمهای بود، که توسط «گردانهای امنیتی امام علی»، یک واحد شبهنظامی زیر نظر سپاه پاسداران و با سابقه مشارکت در سرکوب ناآرامیها منتشر شده بودند.
گردانهای امنیتی امام علی بهعنوان واحدهای تخصصی کنترل شورش زیر نظر قرارگاه ثارالله سپاه در هر استان فعالیت میکنند. این گردانها در پاسخ به اعتراضات سراسری پس از انتخابات جنجالی سال ۱۳۸۸ شکل گرفتند و آموزشهایی در استفاده از سلاحهای سبک امنیتی، از جمله تفنگ شاتگان و مسلسلهای دستی ضدشورش، همچنین مهارتهای موتورسواری حرفهای و رانندگی با خودروهای ویژه را گذرانده اند. مأموریت اصلی آنها کنترل جمعیت است و معمولاً در مواقعی به کار گرفته میشوند که فرماندهی پلیس جمهوری اسلامی ایران (فراجا) قادر به برقراری یا حفظ نظم عمومی نیست.[۴]
در جریان این تحقیق، یک جزوه با عنوان «راهنمای استفاده از سلاحهای ساچمهای» مورد تحلیل قرار گرفت و با اقدامات مستند شده نیروهای فراجا در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱ مقایسه شد. تحلیلها نشان میدهد که احتمال نقض مقررات داخلی در زمینه اجرای قانون و همین طور استانداردهای بینالمللی مربوط به استفاده از زور وجود دارد.
افزون بر این، ایرانوایر به گزارشی از کارشناس رسمی دادگستری در امور اسلحه و مهمات دست یافت؛ گزارشی که به یکی از شعب دادسرای نظامی در ارتباط با پروندهی قتل یک شهروند در جریان اعتراضات ارائه شده بود. این سند نقشی کلیدی در تأیید استفاده از نوع مشخصی از تفنگ شاتگان در عملیات کنترل جمعیت داشت.
به منظور بهبود شناسایی سلاحها و ردیابی کانالهای تأمین آنها، مصاحبهها و مشورتهایی با کارشناسان نظامی و تسلیحاتی انجام شد؛ از جمله مایکل آیزنشتات (Michael Eisenstadt) پژوهشگر ارشد و مدیر برنامه مطالعات نظامی و امنیتی مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک(The Washington Institute for Near East Policy) ، کریس کاب-اسمیت (Chris Cobb-Smith) مشاور امور امنیتی و نظامی و مدیر مؤسسه تحقیقاتی کایران ،(Chiron Resources) نیک ینسن-جونز (N.R. Jenzen-Jones) کارشناس تسلیحاتی در مجمع تجارت تسلیحات (Forum on the Arms Trade)، و اعضای گروه تحقیقات نظامی کالیبر آبسکیورا (Calibre Obscura). [۵]
همچنین گفتوگوهایی با فریبرز کرمیزند، افسر پیشین نیروی انتظامی جمهوری اسلامی، در خصوص نوع سلاحهای به کار رفته و شیوههای تأمین آنها انجام شد. با دو تن از کارشناسان کمیته حقیقتیاب سازمان ملل در مورد سرکوب معترضان در ایران نیز درباره تسلیحات مورد استفاده در سال ۱۴۰۱ گفتوگو گردید. این کارشناسان ضمن تأیید نقش تفنگهای شاتگان و پینتبال در آسیب زدن به بینایی معترضان، بر نقش شرکتهای واسطه در تسهیل واردات این تجهیزات به ایران نیز تأکید داشتند.
افزون بر این، دهها مصاحبه با آسیبدیدگان اعتراضات انجام شد، که برخی از آنها در تهیه این گزارش مورد استناد قرار گرفتهاند. شواهد پزشکی نیز برای تأیید نوع مهمات به کار رفته بررسی شدند. مصاحبهها با شش پزشک، از جمله چشمپزشکان و متخصصان پزشکی اورژانس در تهران که جراحات ناشی از گلوله بر معترضان را معاینه کرده بودند، بینشهای کلیدی ای درباره نوع سلاح، فاصله شلیک و روشهای هدفگیری ارائه کردند. علاوه بر این، دهها پرونده پزشکی افراد آسیبدیده برای ارزیابی شدت، ماهیت و محل جراحات آنها تحلیل شد. این یافتهها با گزارش تخصصی تهیه شده توسط ایران وایر با همکاری کاترین هیگنت (Katherine Hignett)، پژوهشگر حوزه سلامت که پروندههای پزشکی ۲۰ نفر از آسیبدیدگان سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ را بررسی و تحلیل کرد، تقویت گردید.[۶]
به منظور نشان دادن گستردگی و نظاممند بودن تخلفات نیروهای انتظامی و امنیتی جمهوری اسلامی در استفاده از سلاح های کمتر کشنده علیه معترضان و رهگذران، دو فهرست جداگانه تهیه شده است: یک فهرست در بردارنده اسامی و اطلاعات ۱۴ شهروند شناسایی شده است که در اثر استفاده از این سلاح ها جان خود را از دست داده اند. فهرست دوم شامل جزئیات ۱۴۱ فرد شناساییشده است که دچار جراحت گردیده اند. این فهرست ها بر پایه بررسی جامع سوابق پزشکی، گزارش های پزشکی قانونی، شهادت های شهود و داده های منابع باز تدوین شده و دربردارنده اطلاعات دقیقی است. فهرست اول در قالب پیوست ۱ در انتهای گزارش آمده و تمامی دادههای مربوط به کشته شدگان را در بر دارد. در فهرست دوم، در پیوست ۲، تنها اسامی افرادی که به صورت علنی تجربیات خود را بازگو کرده و اکنون در مکانهای امنی خارج از کشور به سر میبرند، ذکر شده است. اسامی سایر افراد برای حفظ امنیت آنان محرمانه باقی مانده و ذکر نشده است.
بیش از ۵۰۰ قطعه عکس و فیلم به صورت نظاممند مورد مطالعه قرار گرفتند، تا نحوه استفاده از سلاح، شیوههای استقرار، جراحات ناشی از آن، علائم سازنده و سایر ویژگیهای متمایز مستند شوند. از میان این مجموعه، بیش از ۱۳۰ مورد برای ارجاع در سراسر گزارش انتخاب شد. به جز چند مورد انگشت شمار، همه تصاویر به کار رفته در گزارش از منابع عمومی گردآوری شدهاند. اصالت هر تصویر تأیید و در صورت امکان موقعیت جغرافیایی آن تعیین و با منابع معتبر خبری مقایسه شد. همچنین، هرجا که امکانپذیر بود، تحلیلها زمان و مکان ضبط تصویر، منبع اصلی و محتوای قابل مشاهده در آن را شناسایی کردند. برای تصاویری که از رسانههای شناختهشده و معتبر به دست آمده و پیشتر در گزارشهای خبری یا تحقیقاتی منتشر شده بودند، توضیحات کوتاهی ارائه شده است.
دو کاتالوگ تصویری از سلاحهایی که ظن استفاده از آنها در سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ وجود داشت، با ۲۳ شاهد به اشتراک گذاشته شد. هدف شناسایی نوع سلاح های مشاهده شده در دست مأموران، رَسته مأمورانی که این سلاحها را در دست داشتند و مکان استفاده از این سلاحها بود. برخی از شاهدان به دلیل نگرانی از شناسایی و دستگیری، به صورت ناشناس در این ارزیابی شرکت کردند. اگر چه به این شهادتها به عنوان مبنایی برای تعیین نوع سلاحهای به کار رفته در سرکوب اعتراضات استناد نشده است، اما این اطلاعات به درک بهتر از میزان استفاده از این سلاحها و نیروهای به کارگیرندهی آنها کمک کرده است.
افزون بر این، ویدئوهای متعددی که تیراندازی به معترضان را نشان میدادند، با دقت بررسی شدند تا شرایط، فاصله ها، نحوه و هدف ظاهری هر شلیک ارزیابی شود. تمامی منابع آنلاین غیرتصویری ذکر شده در این گزارش بایگانی شدهاند و فهرست جامعی از مطالب تصویری و غیرتصویری بهصورت نظاممند سازماندهی و به شکل ایمن ذخیره شده است.
به منظور ارزیابی تخلفات احتمالی نیروهای امنیتی و انتظامی در استفاده از سلاحهای کمتر کشنده، دستورالعملهای ارائه شده به این نیروها بر اساس «راهنمای سازمان ملل متحد در مورد سلاحهای کمتر کشنده در اجرای قانون» و «اصول اساسی استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون»، به ویژه مفاد مربوط به تناسب، ضرورت و پاسخگویی، بررسی و ارزیابی شدند.[۷] تحلیل حقوقی دربردارنده مقایسه نظام مند رفتارهای مشاهده شده در اجرای قانون با این استانداردهای بینالمللی و همچنین داخلی بود.
چندین حادثه تیراندازی، که از آنها مستندات تصویری روشن و چند زاویهای در دسترس قرار داشت، به عنوان نمونه انتخاب و مورد بررسی قرار گرفتند. این مستندات امکان تحلیل دقیق در خصوص نحوه هدفگیری و بهکارگیری سلاحها توسط نیروهای امنیتی را فراهم ساخت. انتخاب این موارد بهطور خاص با هدف تسهیل در مستندسازی دقیق احتمال تخلفات قانونی و نقض رویههای مقرر صورت گرفت.
با تمام شرکتهایی که در این گزارش به عنوان تأمینکننده تجهیزات از آنها نام برده شده است، درباره استفاده از تولیدات آنها در سرکوب معترضان در ایران تماس گرفته شد. از میان این شرکتها، تنها شرکت ترکیهای «آکار» (Akkar) پاسخگو بود و روابط تجاری خود با یک مؤسسه تحت نظارت سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران (ساصد)، از زیرمجموعههای وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، را تأیید کرد.
شناسایی انواع سلاحهای مورد استفاده بر مبنای ترکیبی از روشهای متنوع انجام پذیرفت؛ از جمله تحلیل ویژگیهای ظاهری، احراز نشان های تجاری، بررسی مستندات قضایی، انجام مصاحبه با کارشناسان سلاح و یک افسر پیشین نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران، مطالعه مطالب منتشرشده توسط اعضای سابق و کنونی نیروهای امنیتی پیرامون تسلیحات سازمانی، ارزیابی جزوات آموزشی تهیه شده از سوی پلیس و گردانهای امنیتی بسیج، و دریافت پاسخ از یکی از تولیدکنندگان سلاح. این رویکرد چند وجهی نقشی اساسی در حصول اطمینان از شناسایی دقیق ایفا نمود.
شایان ذکر است، که در مواردی که واژههای تخصصی یا اسامی خاصِ انگلیسی فاقد معادل دقیق و رایج در زبان فارسی بودهاند، برابر نویسی آنها بر اساس تلفظ صحیح با حروف فارسی انجام شده و در نخستین بار، معادل انگلیسی آنها در پرانتز درج شده است. این رویه به منظور حفظ دقت، رعایت امانت داری و تأمین انسجام نوشتاری در کل گزارش اتخاذ شده است. همچنین، به منظور جلوگیری از هرگونه ابهام، تاریخ رویدادها تا حد امکان بر پایه تقویم رسمی کشور (هجری شمسی) ذکر شده و در مواردی که اقتضای متن ایجاب میکرد، تاریخ میلادی به کار رفته است. برای وقایع مهم، هر دو تاریخ هجری شمسی و میلادی ارائه شده است. این گزارش همچنین چندین بار مورد بازبینی و ویرایش قرار گرفته تا از وضوح، دقت و انسجام آن اطمینان حاصل شود.
چالش های تحقیق
بررسی فرآیند تأمین و استفاده از تجهیزات سرکوب توسط جمهوری اسلامی ایران با موانع قابل توجهی مواجه است، که ریشه در عدم شفافیت ساختاری و پنهانکاری فعال دارد. این موضوع با دور زدن سازمان یافته تحریمهای بینالمللی توسط حکومت ایران تشدید میشود. سابقه تاریخی جمهوری اسلامی در زمینه نقض حقوق بشر، سرکوب مخالفتها و مشارکت در درگیریهای منطقهای منجر به اعمال تحریمهای گسترده تسلیحاتی و تحریمهای مرتبط با حقوق بشر شده و موانعی را برای زنجیرههای تأمین تجهیزات به صورت شفاف ایجاد کرده است.
دولت ایران بهطور فعال دسترسی خارجی به سوابق خرید و قراردادهای تجاری مرتبط با ابزارهای سرکوب را محدود میکند. سازوکارهای داخلی، از جمله «ستاد مقابله با تحریمها»، پوشش قانونی لازم برای واردکنندگان جهت دور زدن تحریمها را فراهم میکنند و امکان واردات غیرشفاف کالاهای دو منظوره بدون اسناد مرسوم و معتبر، از جمله ارائه اطلاعات نادرست درباره کشور مبدأ یا مقصد، را ایجاد می کنند. این اقدامات بهطور جدی قابلیت ردیابی را مختل کرده و پاسخگویی قانونی در قبال انتقال تسلیحات و نقض تحریمهای بینالمللی را به شدت چالش برانگیز میکنند.
در این چارچوب، همچنین به واردکنندگان اجازه داده میشود تا برخی کالاها را بدون ارائه کُد رهگیری بانکی ترخیص کنند. این تدابیر عمدتاً برای واحدهای تولیدی و تأمین مواد اولیه صنایع در نظر گرفته شده است. گمرک ایران در برخی موارد اجازه میدهد، که کالاها به صورت نسیه و بدون ارائهی کامل مدارک و یا ضمانتنامههای بانکی ترخیص شوند و به واردکنندگان فرصت بیشتری برای تکمیل اسناد داده میشود. برای مثال، در فروردین ۱۴۰۲، علی وکیلی، مدیر واردات گمرک جمهوری اسلامی ایران، در بخشنامهای مجوز ترخیص مواد اولیه واحدهای تولیدی تا سقف ۹۰ درصد بدون مطالبهی کُد رهگیری بانک تا پایان آبان ۱۴۰۲ را صادر کرد.[۸]
در بهمن ماه ۱۴۰۲، گروه «قیام تا سرنگونی» با انتشار اسنادی اعلام کردند، که به سِروِرهای مرتبط با مجلس شورای اسلامی دسترسی پیدا کرده اند. به نظر میرسد که این گروه «هَکتیویست» (Hacktivist) با سازمان مجاهدین خلق پیوندهایی دارد، اما میزان وابستگی مستقیم آنها به این سازمان روشن نیست.[۹] در تاریخ ۲۴ بهمن ۱۴۰۲، روابط عمومی مجلس ایران ضمن تأیید هَک شدن تارنماهای مجلس و دسترسی غیرمجاز به برخی اسناد اعلام کرد، که بخشی از اطلاعات موجود در سند های منتشر شده دستکاری شدهاند.[۱۰] یکی از این سندها متن مصوبه جلسه چهل و هشتم «ستاد مبارزه با تحریم» است.[۱۱]
اطلاعات رسمی و علنیای که بهطور دقیق ستاد مقابله با تحریمها را بهعنوان یک نهاد رسمی در ساختار حکومتی جمهوری اسلامی ایران معرفی کند، وجود ندارد. با این حال، شواهد حاکی از وجود نهادهایی است که مأموریت آنها مقابله با تحریمهاست. در تیرماه ۱۳۸۹، وزیر امور خارجه از تأسیس «ستاد تدابیر ویژه اقتصادی» خبر داد؛ ستادی که هدف آن هماهنگسازی دستگاههای دولتی برای کاهش اثرات تحریمها بود.[۱۲]
همچنین در تیرماه ۱۳۹۷، معاون اول رئیسجمهوری اعلام کرد، که ستاد مقابله با تحریم با تصویب شورای عالی امنیت ملی تشکیل شده است.[۱۳] تقریباً در همان دوره زمانی و در چهل و ششمین نشست نمایندگان دولت و بخش خصوصی استان تهران پیشنهادی مبنی بر تشکیل ستادی با محوریت معاون اول رئیسجمهوری برای مقابله با تحریمهای آمریکا مطرح شد.[۱۴] هر چند ساختار دقیق و ارتباط میان این نهادها روشن نیست و هیچ یک به طور رسمی با عنوان ستاد مبارزه با تحریم معرفی نشدهاند، اما به نظر میرسد این سازوکارها از طریق هماهنگیهای میان دستگاهی نقش مؤثری در دور زدن تحریمهای بینالمللی ایفا میکنند.
بند نخست مصوبه فاش شده از جلسه چهل و هشتم ستاد مبارزه با تحریم، اختیارات وسیعی را به واردکنندگان میدهد به صراحت واردات اقلام تحریم شده و دو منظوره را مجاز میداند؛ اقلامی که علاوه بر کاربردهای غیرنظامی، ممکن است برای اهداف نظامی یا اقدامات سرکوبگرانه نیز مورد استفاده قرار گیرند. بر اساس این بند:
«به منظور تسهیل واردات کالاهای تحریمی و دوگانه، تسریع اجرای پروژه های مورد نیاز کشور و جلوگیری از افشای اطلاعات کالاهای تحریمی، واردات و ترخیص کالاهای تحریمی، دوگانه و کالاهای شرکت های ایرانی که به صراحت مورد تحریم واقع شده اند، با تشخیص و مسئولیت وزیر مربوطه یا رؤسای سازمان های مستقل تحت نظر معاونت های رئیس جمهوری، مشروط به مطابقت ثبت سفارش با عین کالا، در موارد زیر مجاز است:
الف) ارائه ندادن گواهی مبدأ یا پذیرش گواهی مبدأ صادره جهت کشورهای با مقصد غیر از ایران
ب) بدون الزام به ارائه گواهی بازرسی در مبدأ
ج) پذیرش اسناد مغایر (تعرفه کشور، مقصد، نام گیرنده و …) و یا با اسامی مغایر
د) ظهر نویسی بارنامه به لحاظ عدم امکان ارائه اصل بارنامه
ه) پذیرش بارنامه غیر صرفا با ارائه ظهرنویسی تغییر نام بدون الزام به ارائه صلح نامه …»[۱۵]
این مقررات عملاً به واردکنندگان اجازه میدهد کالاهای تحت تحریم را بهعنوان کالاهای مجاز ثبت کنند، کشور مبدأ و مقصد اعلام شده را تغییر دهند و پرداختها را از طریق کانالها و واسطههای غیررسمی انجام دهند. در نتیجه، ردیابی جریان کالاها و تراکنشهای مالی مرتبط با آنها به شدت دشوار میشود.
چالش مهم دیگری که در پژوهش وجود دارد، ترس از واکنشهای تلافیجویانه جمهوری اسلامی است که افراد آگاه را از ارائه اطلاعات بازمیدارد. سابقه طولانی رژیم در آزار و پیگرد مخالفان، شاهدان و افشاگران احتمالی را از همکاری بازمیدارد و موانع قابل توجهی را برای جمعآوری دادهها ایجاد میکند. با توجه به تاریخچه جمهوری اسلامی در هدف قرار دادن مخالفان سیاسی و افرادی که اطلاعات حساس را فاش کردهاند، این ترس کاملاً موجه است.
تحریمهای مالی انجام تحقیقات را بیش از پیش پیچیده می کند. محدودیتهای شدید بر نظام بانکی ایران و دسترسی محدود به زیرساختهای جهانی انتقال پول باعث شده است، تا اتکا به کانالهای مالی غیررسمی به طور گستردهای افزایش یابد. انتقالها اغلب از طریق چندین واسطه در حوزههای قضایی مختلف انجام میشود و روشهای متنوعی برای پنهان کردن جریان وجوه به کار گرفته میشود. این فرآیند چندلایه، ردیابی فعالیتهای مالی یا شناسایی منابع اصلی تأمین مالی ابزارهای سرکوب را بسیار دشوار میسازد. وجوه اغلب از طریق شبکههای غیررسمی منتقل میشوند که شفافیت را کاهش داده و با تعهدات بینالمللی مبارزه با پولشویی مغایرت دارد.
با وجود چنین موانعی، این گزارش با موفقیت بخشی از عناصر شبکه تأمین تجهیزات سرکوب را شناسایی کرده است. این شناسایی بر پایه اطلاعات تأیید شده از منابع باز، مصاحبه با کارشناسان، مستندسازی قضایی و شهادت شاهدان عینی صورت گرفته است. این رویکردهای روششناختی تضمین میکنند، که یافتهها مطابق با استانداردهای دقیق قابلیت راستیآزمایی و مرتبط با مسائل حقوقی باشند.
۱. شرکتهای ایرانی واردات کننده اسلحه، مهمات و تجهیزات نظامی-امنیتی
قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت سازمان ملل متحد محدودیتهای گسترده ای را بر فروش سلاح، مهمات و قطعات مربوط به آنها به جمهوری اسلامی ایران اعمال کرده است.[۱۶] این قطعنامه ذیل اصل هفتم منشور سازمان ملل متحد قرار دارد و محدودیتهای آن برای تمامی کشورهای عضو سازمان ملل الزامآور است و عدم رعایت آن میتواند پیامدهای حقوقی، از جمله ارجاع به کمیته تحریمهای شورای امنیت، را به همراه داشته باشد. اگرچه قطعنامه ۱۹۲۹ به صراحت فروش سلاحهای متعارف را ممنوع نکرده اما از کشورهای عضو خواسته است، که در انتقال این نوع سلاحها به ایران با احتیاط، هوشیاری و خویشتن داری عمل کنند.[۱۷]
برخی محدودیتها بر فروش تسلیحات سبک و متعارف به ایران بهطور رسمی در اکتبر ۲۰۲۰ (مهرماه ۱۳۹۹) و مطابق با مفاد برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) – توافق هستهای امضا شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵ (۲۳ تیر ۱۳۹۴) بین ایران و گروه ۵+۱ – و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل برداشته شد.[۱۸] سایر محدودیت های باقیمانده نیز در تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۳ (۲۶ مهر ۱۴۰۲)، یعنی هشت سال پس از امضای برجام، خاتمه یافتند.[۱۹] در صورت فعال شدن «سازوکار ماشه» (snapback) در چارچوب قطعنامه ۲۲۳۱، مفاد قطعنامههای تحریمی پیش از برجام که بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ تصویل شده اند، از جمله قطعنامه ۱۹۲۹، با محدودیتهای گسترده و تحریم تسلیحاتی دوباره برقرار خواهند شد. به این ترتیب، محدودیتهای تسلیحاتی و دیگر تدابیر این قطعنامهها احیا میشوند، هرچند دامنه که اجرایی آن همچنان محل بحثهای حقوقی و سیاسی در شورای امنیت است.
اقدامات محدودکننده اتحادیه اروپا علیه ایران، بهویژه در زمینه تسلیحات و اقلام مرتبط، بر اساس مجموعهای از اسناد حقوقی تنظیم شدهاند که «تصمیم شورای اروپا به شماره ۲۰۱۲/۳۵/CFSP» یکی از اجزای اصلی آن به شمار میرود. این چارچوب، ممنوعیتی جامع و مطلق را در خصوص فروش، عرضه، انتقال یا صادرات هرگونه تسلیحات و اقلام مرتبط به ایران برقرار میسازد؛ ممنوعیتی که تمامی سلاحهای گرم، مهمات و اجزای آنها را در بر میگیرد، فارغ از هدف مورد نظر یا زنجیره تأمین آن. این ممنوعیت که مسئولیت حقوقی سنگینی را ایجاد میکند، به طور ذاتی با کنترلهای صادراتی اقلام با کاربرد دوگانه اتحادیه اروپا نیز پیوند دارد؛ کنترلهایی که انتقال اقلام دارای کاربرد غیرنظامی و بالقوه نظامی را ممنوع میسازد. این چارچوب حقوقی بهطور عمدی بهگونهای طراحی شده است، که از دور زدن مقررات جلوگیری کند و فروشندگان و واسطهها را حتی در صورت انتقال غیرمستقیم کالاها مسئول بداند. اجرای این تحریمها مسئولیتی مشترک میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا است و تخلفات میتوانند منجر به مجازاتهای شدید تحت قوانین ملی شوند، از جمله جریمههای اداری، تعقیب کیفری و ضبط کالاها.[۲۰]
از جمله مهمترین شرکتهای ایرانی فعال در زمینه واردات و تولید تجهیزات مورد استفاده در سرکوب اعتراضات شهری میتوان به «ناجی پاس»، «انطباق گستر سپهر» و «ناجی پارس امین» اشاره کرد؛ شرکت هایی که همگی به نوعی وابسته به بنیاد تعاون فرماندهی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران هستند.
ماده ۲ اساسنامه بنیاد تعاون فراجا تصریح میکند، که این بنیاد یک «مؤسسه غیرانتفاعی با شخصیت حقوقی مستقل و وابسته به نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (ناجا)» است.[۲۱] عنوان رسمی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (ناجا) به فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا) تغییر یافته است. هدف اعلام شده این بنیاد، بهبود معیشت و رفاه کارکنان فراجا است و در نقاط مختلف کشور دارای شعب و مؤسسات وابسته میباشد.[۲۲] بر اساس یک رأی هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بنیاد تعاون فراجا یک نهاد دولتی محسوب نمیشود.[۲۳] با این حال، این بنیاد، که نماینده آن در هیأت مدیره شرکت ناجی پاس حضور دارد، در سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹) به دلیل نقش آن در تسهیل نقض حقوق بشر در فهرست تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا قرار گرفت و بر همین اساس، اشخاص آمریکایی از هرگونه معامله با آن منع شدند.[۲۴]
شرکت ناجی پاس در سال ۱۳۸۲ با هدف انتخاب و خرید تجهیزات مورد نیاز پلیس از منابع داخلی و خارجی تأسیس شد و مدیرعامل آن در حال حاضر رضا اصغریان است.[۲۵] این شرکت خدمات مشاوره بازرگانی ارائه میکند، در مناقصات داخلی و خارجی شرکت داشته، صادرات و واردات انجام میدهد، کارخانهها را تجهیز میکند و همچنین نمایشگاه بین المللی لوازم و تجهیزات پلیسی، با نام تجاری «ایپاس» (IPAS EXPO) را هر سال در تهران برگزار می کند.[۲۶]
نمایشگاه ایپاس نخستینبار در سال ۱۳۸۰، به پیشنهاد فرمانده نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. مسئولیت برگزاری این نمایشگاه به عهده بنیاد تعاون نیروی انتظامی محول گردید؛ بنیادی که پیشتر با نام بنیاد تعاون ناجا شناخته میشد و اکنون به نام بنیاد تعاون فراجا فعالیت میکند.[۲۷] علیرضا علیآبادی، مدیرعامل پیشین شرکت ناجی پاس گفته است، که در سال ۱۳۹۶، محصولات و فناوریهایی از ۲۹ کشور در این نمایشگاه عرضه شدند.[۲۸] نمایشگاه ایپاس هر ساله با حضور فرمانده کل نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران افتتاح میشود.[۲۹]
در سال های گذشته، نمایندگانی از شرکتهای «پژوهش و توسعه ناجی» ،«ناجی پوشش زاهدان» ،«فروشگاه های زنجیره ای نجم خاورمیانه» ،«توان تأمین شفق» و «توان سرمایه پویا» به صورت ادواری در هیأت مدیره شرکت ناجی پاس حضور داشته اند.[۳۰] همه این مؤسسات وابسته به بنیاد تعاون فراجا هستند. شرکت پژوهش و توسعه ناجی ارائه دهنده فناوری اطلاعات به دفاتر پلیس است.[۳۱] شرکت ناجی پوشش زاهدان یکی از تأمینکنندگان اصلی البسه نظامی در ایران محسوب میشود.[۳۲] شرکت نجم خاورمیانه از طریق فروشگاههای زنجیرهای خود، کالاهای مصرفی را تأمین کرده و خدماتی مانند کارتهای اعتباری را به کارکنان فراجا ارائه میدهد.[۳۳] شرکت توان تأمین شفق مسئولیت تأمین و توزیع کالاهای مورد نیاز نیروی انتظامی را بر عهده دارد و شرکت توان سرمایه پویا هم به عنوان یک هُلدینگ (Holding Company) در حوزههایی مانند انرژی و سرمایهگذاری فعالیت می کند.[۳۴]
شواهد نشان می دهند، که شرکت ناجی پاس نقش محوری ای در تأمین تجهیزاتی داشته که منجر به آسیبهای جدی، از جمله نابینایی برخی معترضان در سال ۱۴۰۱ شده اند. رضا اصغریان، مدیر عامل این شرکت، در تاریخ ۲۸ مهر ۱۴۰۱ و هم زمان با اوج اعتراضات سراسری اعلام کرد، که «بیش از ۹۵ درصد از تجهیزات امنیتی کشور توسط شرکت های خصوصی تأمین میشود».[۳۵] بر اساس آمار درج شده در بانک اطلاعات شرکتهای تجاری ایران، شرکت ناجی پاس در سال های گذشته دست کم مبلغ ۹٬۷۶۴٬۴۳۱ یورو ارز به صورت رسمی دریافت کرده است.[۳۶]
واریز شدن مقدار قابل توجهی ارز خارجی به حساب شرکت ناجی پاس نشان میدهد، که این وجوه ممکن است برای تأمین مالی خرید سلاح و مهمات مورد استفاده قرار گرفته باشند. چنین تراکنشهایی نگرانیهای قابل توجهی را بر اساس توصیههای گروه ویژه اقدام مالی (FATF) ایجاد میکند، به ویژه در زمینه انجام بررسیهای دقیق مشتری، گزارشدهی معاملات مشکوک، و الزام به اعمال نظارت ویژه بر افراد و نهادهای شناخته شده از منظر سیاسی که در مناطق پر خطر فعالیت میکنند.[۳۷]
این نگرانیها بهویژه با توجه به دخالت شرکت ناجی پاس در تأمین تجهیزات امنیتی و نظامی برجستهتر میشوند—فعالیتهایی که براساس استانداردهای گروه ویژه اقدام مالی مستلزم نظارت دقیقتر هستند. بهعنوان یک کشور عضو، ترکیه موظف است که انتقالهای پرخطر و افراد و نهادهای شناخته شده از منظر سیاسی را زیر نظر داشته باشد. شایان ذکر است، که چندین تفنگ شاتگان ساخت ترکیه که در این گزارش به آنها اشاره شده، برای نخستین بار در نمایشگاه ایپاس به نمایش گذاشته شدند.[۳۸]
رضا اصغریان و شرکت ناجی پاس در اسفند ۱۴۰۱ (مارس ۲۰۲۳) در فهرست تحریمهای وزارت خزانهداری ایالات متحده قرار گرفتند.[۳۹] با توجه به این تعیین در لیست تحریم ها، هر تأمینکننده بینالمللی که تجهیزاتی را به آنها ارائه کند، در معرض تحریمهای ثانویه ایالات متحده، از جمله مسدود شدن داراییها و محدودیت در صادرات فناوری با منشأ آمریکایی، قرار می گیرد.
شرکت «انطباق گستر سپهر» به مدیریت غلامرضا رمضانیان ثانی، به صورت تخصصی در زمینه تولید دوربینهای مخصوص سلاحهای تکتیرانداز و تأمین کامل تجهیزات ضد شورش برای نیروهای امنیتی فعالیت میکند.[۴۰] رمضانیان ثانی در اسفند ۱۴۰۱ از سوی وزارت خزانهداری ایالات متحده آمریکا در فهرست تحریمها قرار گرفت.[۴۱] شرکت «ناجی پارس امین» نیز یکی از مؤسسات خصوصی فعال در زمینه خدمات حفاظتی و مراقبتی در ایران است، که با مجوز رسمی از فراجا فعالیت میکند.[۴۲] وزارت خزانهداری آمریکا این شرکت و مدیرعامل آن، بهرام عبداللهینژاد را نیز به دلیل نقش در فراهمسازی زمینههای سرکوب خشونتآمیز اعتراضات مردمی در سال ۱۴۰۱ تحریم کرد.[۴۳]
دولت ایران بهطور سازمان یافته از انتشار دادهها درباره واردات تجهیزات امنیتی و انتظامی، بهویژه سلاح و مهمات، خودداری میکند. در حالی که آمار رسمی منتشرشده از سوی اتاق بازرگانی ایران نشان میدهد که واردات اقلامی مانند تفنگ شکاری، تفنگهای پینتبال و مهمات مرتبط صفر است، آمارهای تجارت بینالملل روایت متفاوتی ارائه میدهند. این تناقض میان گزارشهای داخلی و دادههای تجاری سازمان ملل، حاکی از احتمال نقض تحریمهای بینالمللی و همچنین بیانگر تشدید خطرات مربوط به پولشویی و تأمین مالی تروریسم است؛ چرا که منابع مالی ممکن است از طریق شبکههای غیرقانونی و شرکتهای پوششی منتقل شوند.
براساس اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان ملل متحد، اقلام زیر تنها در فاصله سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ از ترکیه به ایران صادر شدهاند:
- ۶٬۲۹۵٬۹۱۲ دلار تفنگ های شاتگان و اقلام مشابه زیر کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳)؛[۴۴]
- ۶٬۲۶۶٬۰۷۶ دلار تفنگ های شاتگان ورزشی و اقلام مشابه زیر کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳۲۰)؛[۴۵]
- ۶٬۱۲۴٬۲۵۹ هزار دلار فشنگ و سایر مهمات زیر کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶)؛[۴۶]
- ۳٬۴۸۴٬۳۲۲ دلار مهمات و اجزای فشنگ برای تفنگ های شاتگان زیر کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶۲۹)؛[۴۷] و
- ۱٬۰۵۱٬۳۸۴ دلار سلاحهای گرم، قطعات و لوازم جانبی آنها زیر کُد گمرکی کالا (۹۳۰۵).[۴۸]
۲. شرکتهای واسطه پوششی و صرافیها
شرکتهای ایرانی متعددی با جمهوری اسلامی در زمینه تأمین تجهیزات یا قطعات نظامی همکاری میکنند، اما در تارنما و یا اساسنامه رسمی آنها هیچ نشانی از ماهیت واقعی فعالیت هایشان دیده نمی شود. از جمله این شرکت ها می توان به شرکت «پردازان سیستم نماد آرمان» (PASNA) به مدیریت مهدی خوشقدم اشاره کرد.[۴۹]
شرکت پردازان سیستم نماد آرمان در حوزه واردات تجهیزات نظامی، الکتریکی، مخابراتی، مکانیکی و همچنین ابزارآلات مرتبط با صنایع نفت، گاز و پتروشیمی فعالیت میکند. این شرکت در اسفند ماه ۱۳۸۹ با هدف دور زدن تحریمهای ایالات متحده، از طریق ایجاد شرکتهای پوششی در مالزی، چین و هنگکنگ تأسیس شد.[۵۰] بر اساس اعلام وزارت خزانهداری ایالات متحده آمریکا، این شرکت ارائه دهنده حمایتهای مالی، مادی و فناوری به شرکت صنایع الکترونیک ایران (صا ایران)، وابسته به ساصد بوده است. پس از آنکه پردازان سیستم نماد آرمان در سال ۱۳۹۶ در فهرست تحریمهای آمریکا قرار گرفت، نام خود را به «فراز تجارت ارتباط» تغییر داد.[۵۱]
در چارچوب قوانین تحریمی ایالات متحده آمریکا، استفاده از شرکتهای پوششی که به نمایندگی از نهادهای تحریم شده فعالیت میکنند، میتواند موجب مواجهه با تحریمهای ثانویه گردد. به همین ترتیب، مقررات اتحادیه اروپا ارائه هرگونه مساعدت به چنین نهادهایی را ممنوع کرده و اقدامات اجرایی در سطح ملی ممکن است تلاش برای دور زدن تحریمها را جرمانگاری نماید.
در اسفند ۱۴۰۱، مهدی خوشقدم معروف به «دیوید لی» و «پویان» به اتهام توطئه برای صادرات غیرقانونی فناوری آمریکایی به ایران و پولشویی تحت پیگرد قانونی قرار گرفت و مدتی بعد نیز به طور رسمی به فهرست تحریمهای ایالات متحده افزوده شد.[۵۲]
شرکت «امواج نیلگون بوشهر» که در سال ۱۳۸۹ تأسیس شده است، در زمینه واردات و صادرات فعالیت دارد.[۵۳] به گفته وزارت خزانهداری ایالات متحده، این شرکت به عنوان یکی از زیرمجموعههای پردازان سیستم نماد آرمان، در واقع بخشی از یک شبکه بینالمللی برای دور زدن تحریمها بوده که تأمین قطعات الکترونیکی برای برنامه نظامی ایران، از جمله قطعات مورد استفاده در هواپیماهای بدون سرنشین (پهپادها)، را تسهیل کرده است.[۵۴] در فروردین ماه ۱۴۰۲، نام این شرکت در فهرست تحریمهای ایالات متحده قرار گرفت.[۵۵]
طبق اطلاعات موجود در منابع باز، این شرکت نزدیک به یک میلیون یورو ارز رسمی دریافت کرده است، در حالی که آخرین سرمایه ثبتشده آن تنها صد هزار تومان بوده که در نرخ ارز آزاد در شهریور ۱۴۰۴ ارزشی معادل تنها یک دلار و یک سنت دارد.[۵۶] این اختلاف قابل توجه بین سرمایه گزارش شده و جریانهای تراکنشی، نشاندهنده احتمال فعالیت مشکوک بر اساس معیارهای گروه ویژه اقدام مالی است.
در کنار اشاره به شرکتهای واسطه لازم است، که به دو مفهوم کلیدی در زنجیره تأمین تجهیزات نظامی و امنیتی نیز توجه شود. ارز دولتی به هرگونه ارز خارجی اطلاق میشود که توسط بانک مرکزی ایران به افراد یا شرکتها با نرخی پایینتر از نرخ بازار آزاد اختصاص مییابد، برای اهدافی مانند مدیریت بازار ارز، کنترل تورم یا حمایت از فعالیتهای اقتصادی خاص. این اصطلاح به تمامی انواع ارزهایی اشاره دارد، که با مداخله دولت در بازار تخصیص داده میشوند.[۵۷] «ارز ترجیحی» زیرمجموعهای خاص از ارز دولتی است، که با هدف حمایت از اقشار آسیبپذیر به واردات کالاهای اساسی، مانند دارو و مواد غذایی ضروری اختصاص مییابد. نرخ این نوع ارز معمولاً به مراتب پایینتر از نرخ بازار آزاد است.[۵۸]
شواهد نشان میدهد که تعدادی از شرکتهای واسطه پوششی از نرخ ترجیحی ارز سوءاستفاده میکنند تا اسلحه یا دستکم قطعات مرتبط با تولید سلاحهای نظامی را خریداری کنند. این در حالی است، که مجلس ایران در زمستان سال ۱۴۰۲ تخصیص ارز خارجی با نرخ ترجیحی برای واردات ۲۰۰ قلم کالای اساسی مصرفی را به دلیل کمبود منابع ارزی متوقف کرد و همچنین بودجه ارزی تخصیص یافته برای دارو و غذا را به میزان پنج میلیارد دلار کاهش داد.[۵۹]
با آن که اطلاعات دقیقی درباره میزان ارز تخصیص یافته برای واردات یا تولید تسلیحات نظامی در داخل ایران به شکل رسمی منتشر نمیشود، در برخی موارد استثنایی میتوان در پایگاه دادههای شرکتها و همچنین بیانیه های وزارت خزانه داری یا وزارت دادگستری ایالات متحده آمریکا به اطلاعاتی در این زمینه دست یافت. در ماه ژوئن ۲۰۲۴، وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد، که یک سیستم بانکی پنهان و گسترده با هدف پولشویی میلیاردها دلار از درآمدهای نفتی و پتروشیمی، به تأمین مالی نیروهای نظامی و امنیتی ایران کمک کرده است. بر اساس این گزارش، ارزهای حاصل از این فعالیت ها برای خرید و تهیه تجهیزات نظامی مورد استفاده قرار گرفته است.[۶۰]
شرکت صرافی «امید سپه» و شرکت «خدمات ارزی حکمت ایرانیان» به عنوان نمایندگان بانک سپه در تهران فعالیت میکنند و از طریق شرکتهای خارجی پوششی، مبادلات بانکی را با اتکا به بانک سپه انجام میدهند. به گزارش وزارت خزانهداری آمریکا، بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، فردی به نام رامین جلالیان در انتقال ۳۰ میلیون دلار به وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران همکاری داشته است. این کار با همکاری سه شرکت صرافی انجام شده است: امید سپه، حکمت ایرانیان، و «صرافی انصار»، که در واقع بازوی صرافی بانک انصار است که توسط سپاه کنترل میشود. هر سه صرافی در فهرست تحریمهای وزارت خزانهداری ایالات متحده قرار دارند.[۶۱]
چندین صرافی خارج از ایران نقش واسطه را در واردات سلاح به ایران ایفا میکنند. برای نمونه، صرافیهای «سید محمد مثنایی نجیبی» و «صدف» که در ترکیه فعالیت دارند، از سال ۲۰۱۹ با بهرهگیری از شرکتهای پوششی در ترکیه، امارات متحده عربی، چین و جزایر مارشال، اقدام به انتقال وجوه برای نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران کردهاند. بخش تأمین وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در همکاری با سپاه پاسداران و در تعامل با این صرافیها، هماهنگی های لازم برای انتقال دهها میلیون دلار را انجام داده است.[۶۲] نام ۲۷ شرکت پوششی مستقر در امارات، جزایر مارشال و ترکیه که با شرکت صرافی نجیبی مرتبط هستند، در فهرست تحریمهای وزارت خزانهداری ایالات متحده قرار گرفته است. در میان این شرکتها می توان به «صرافی نوریان« و «صرافی ایرانیان» و مالک آنها سیاوش نوریان اشاره کرد. وی فعالیتهایی از جمله تأسیس شرکتها و حسابهای پوششی، نگهداری منابع مالی در حسابهای پوششی خارج از ایران، تبدیل ارز، انتقال فیزیکی ارز با استفاده از پیک، دریافت درآمد حاصل از فروش نفت و پتروشیمی و انتقال ارز به تأمین کنندگان وزارت دفاع و سپاه پاسداران را بر عهده داشته است.[۶۳]
سید رضا میرمحمدعلی، از معتمدان کلیدی بخش تأمین وزارت دفاع جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران است. وی مدیرعامل و مالک شرکت «آتروپارس» مستقر در ایران است، که با نام «صرافی آتروپارس» نیز شناخته میشود. این شرکت یکی از ۲۷ شرکت ثبت شده در فهرست تحریم های وزارت خزانهداری ایالات متحده است، که توسط وزارت دفاع برای انجام فعالیتهای مالی در خارج از ایران استفاده میگردد.[۶۴]
در هیچ یک از تارنماهای رسمی شرکتهای تولیدکننده سلاح، شرکتهای واسطه و همچنین در گزارش ها و فهرست تحریم های ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا، اشاره ای به جزئیات سلاحهایی که این شرکتها در واردات آنها همکاری داشتهاند، نشده است.
افزون بر این شرکت ها، صرافی های رمز ارز به یکی از مهمترین ابزارهای حکومت ایران برای جابجایی منابع مالی و دور زدن تحریم ها تبدیل شده اند. برای نمونه، صرافی آنلاین «نوبیتکس» (Nobitex) حدود هشت میلیارد دلار از طریق مبادله رمز ارز با صرافی آنلاین «بایننس» (Binance)به ایران منتقل کرده است. این شرکت همچنین از بخشی از این منابع برای دور زدن تحریمها بهره برده است.[۶۵] در سال ۱۴۰۲ وزارت دفاع اسرائیل اعلام کرد، که حساب های رمز ارز به ارزش میلیون ها دلار، متعلق به سپاه پاسداران را توقیف کرده است. این حساب ها برای انجام معاملات مختلف از جمله تأمین اسلحه استفاده می شدند.[۶۶]
شرکت نوبیتکس، با نام حقوقی «راهکار فناوری نویان» و با مدیریت امیر حسین راد، در سال ۱۳۹۶ توسط گروهی از فارغالتحصیلان دانشگاه صنعتی شریف تأسیس شد.[۶۷] بایننس، یکی از بزرگترین سامانه های جهانی مبادله رمز ارز، در سال ۲۰۱۷ در چین راه اندازی گردید، اما در پی فشارهای دولت این کشور دفتر مرکزی خود را خارج کرد و تاکنون درباره محل نهایی استقرار آن تصمیم قطعی نگرفته است.[۶۸]
۳ . فدراسیونهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران
یکی از روشهای جمهوری اسلامی ایران برای واردات سلاحهای کمتر کشنده، مانند تفنگهای شاتگان و پینتبال، خرید این تجهیزات از طریق فدراسیونها و انجمنهای ورزشی کشور است. به گفته فریبرز کرمی زند، افسر سابق نیروی انتظامی، و همچنین چندین توزیعکننده تجهیزات ورزشی و شکار که برای این گزارش با آنها گفتوگو شده است، فدراسیون تیراندازی و فدراسیونهای مختلف ورزشهای رزمی بهعنوان کانالهای کلیدی برای این نوع واردات بهویژه تفنگهای پینتبال عمل کردهاند، زیرا نیروهای نظامی کنترل مؤثری بر این سازمانها دارند.[۶۹] این فعالیتها ممکن است که تحریمهای اتحادیه اروپا و ایالات متحده علیه کالاهای با کاربرد دوگانه را نقض کرده باشد، زیرا تجهیزات ورزشی این چنینی در صورت ارائه به نیروهای امنیتی میتوانند بهعنوان کالاهای با کاربرد نظامی طبقهبندی شوند.
از دوره دوم ریاست جمهوری محمد خاتمی در سال ۱۳۸۰، حضور نیروهای وابسته به سپاه پاسداران و وزارت اطلاعات در ساختار سازمان تربیت بدنی (که امروزه با عنوان وزارت ورزش و جوانان شناخته میشود)، کمیته ملی المپیک و فدراسیونهای ورزشی مختلف افزایش یافت. این روند در دوران ریاست جمهوری محمود احمدینژاد نیز ادامه پیدا کرد و با آغاز به کار دولت حسن روحانی، شدت بیشتری گرفت. در نهایت، در دولت ابراهیم رئیسی، برخی از فدراسیونها، به ویژه فدراسیونهای ورزش های رزمی، زیر نفوذ و مدیریت نیروهای وابسته به سپاه پاسداران و وزارت اطلاعات قرار گرفتند.[۷۰]
در ورزش تیراندازی، تفنگ شاتگان در دو نوع تکلول و دولول به صورت گسترده مورد استفاده قرار میگیرد. از این نوع سلاح در رشتههایی نظیر «تِراپ» (Trap)، «هدفگیری دیسک» یا «کِلِی شوتینگ» (Clay Shooting) و «اِسکیت» (Skeet) بهره گرفته میشود. مسابقات این رشتهها تحت نظارت فدراسیون تیراندازی جمهوری اسلامی ایران برگزار میگردد.[۷۱] در حال حاضر، سرتیپ پاسدار مرتضی قربانی رئیس این فدراسیون است، که همزمان به عنوان مشاور رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و مشاور عالی فرمانده کل سپاه پاسداران نیز فعالیت میکند.[۷۲] عباس محمدی، سرهنگ اطلاعات سپاه پاسداران، نایب رئیس فدراسیون تیراندازی است. چنگیز مسیبزاده، نیز عضو هیأت رئیسه این فدراسیون و مدیر تربیت بدنی ارتش جمهوری اسلامی ایران میباشد.[۷۳]
پینتبال در ایران به عنوان یک رشته ورزشی، تحت نظارت انجمن پینتبال جمهوری اسلامی و زیرمجموعهای از فدراسیون ورزشهای همگانی فعالیت میکند. این انجمن بر مسابقات ملی، منطقهای و بینالمللی که سالانه برگزار میشوند، نظارت دارد.[۷۴] در حال حاضر، ریاست انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران بر عهده امیر سرتیپ ستاد رضا آذریان، یکی از فرماندهان سابق ارتش جمهوری اسلامی ایران است.[۷۵] سرپرست پیشین انجمن پینتبال ایران سرتیپ دوم مهرعلی باران چشمه از فرماندهان سپاه پاسداران و از مدرسین دانشگاه پلیس بود.[۷۶] ریاست فدراسیون ورزشهای همگانی نیز در حال حاضر بر عهده علی خلیلی است.[۷۷]
به نظر می رسد، که انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران نقش موثری در تأمین تفنگ های پینتبال برای استفاده نیروهای امنیتی ایفا می نماید. در تارنمای این انجمن، دستکم یک مدل از تفنگهای پینتبال ساخت شرکت آمریکایی-کانادایی «تیپمن» (Tippmann) به طور مشخص برای فروش عرضه شده است: مدل «امپایر بیتی-۴ کامبَت» (Empire BT-4 Combat). همچنین، این تارنما قطعاتی نظیر «هاپر» (Hopper) یا همان «لودر پینتبال» (Paintball Loader) را نیز ارائه میدهد، که توسط شرکت آمریکایی «دای پِرسیژن» (DYE Precision)، که با نام اختصاری «دای» (DYE) نیز شناخته میشود، ساخته شده است.[۷۸] هاپر یا لودر پینتبال، دستگاهی است که وظیفه نگهداری گلولههای پینتبال و تغذیه مستمر آنها به داخل نشانگر (Marker) یا تفنگ پینتبال را بر عهده دارد.
حضور پررنگ مقامات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نهادهای اطلاعاتی ایران در این فدراسیونهای ورزشی، وجود یک شبکه پرخطر را آشکار میسازد. مؤسسات مالی ای که بر اساس استانداردهای گروه ویژه اقدام مالی فعالیت میکنند، میبایست که این فدراسیونها را بهعنوان مشتریان پرخطر شناسایی کرده، نظارت دقیق تری بر تراکنشهای مالی آنان اعمال نموده و فعالیتهای مشکوک را به مراجع ذیصلاح گزارش میکردند. استفاده عامدانه از سازمانهای به ظاهر غیرنظامی برای پنهانسازی تأمین تجهیزات نظامی، نمونه بارز دور زدن تحریمها است و شرکای بینالمللی را در معرض مخاطرات اعتباری و حقوقی فزاینده قرار میدهد.
در پاسخ به مکاتبات پژوهشگران ایرانوایر، فدراسیون جهانی پینتبال که نهاد بینالمللی این ورزش است، عضویت انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران را در مجموعه خود رد کرد.[۷۹] این در حالی است، که انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران خود را وابسته به فدراسیون جهانی پینتبال معرفی میکند و در سالهای اخیر، به طور فعال در برگزاری رقابتهای منطقهای، از جمله مسابقات بینالمللی پینتبال در غرب آسیا (معروف به «پالم») مشارکت داشته است. نخستین دوره این رقابتها در سال ۱۳۸۷، با حضور تیم های ورزشی و تولید کنندگان مطرح تجهیزات پینتبال از آمریکا و اروپا برگزار شد.[۸۰]
در بخشی از «مجموعه قوانین پینتبال ۱۳۹۴»، انجمن پینتبال جمهوری ایران از «راهاندازی و سازماندهی [استفاده از] پینتبال در سازمانهای نظامی و دفاعی کشور» به عنوان یکی از دستاوردهای خود یاد میکند.[۸۱] این موضوع، در کنار رویه سازمان یافته جمهوری اسلامی در پنهانکاری پیرامون واردات سلاح، احتمال نقش آفرینی انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران در تأمین نیازهای نیروهای امنیتی را پررنگتر میسازد. به همین ترتیب، به نظر میرسد که فدراسیون تیراندازی جمهوری اسلامی ایران نیز در تهیه بخشی از قطعات یا مهمات مورد نیاز تفنگهای شاتگان برای نیروهای امنیتی، تحت پوشش تأمین سلاحهای ورزشی، نقش ایفا میکند.
در تیرماه ۱۳۸۸، حمید ناطقی، مدیرعامل شرکت «خدمات ورزش تیراندازی و شکار زوبین» و نماینده فدراسیون تیراندازی در حوزه واردات سلاحهای مورد نیاز ورزشکاران اعلام کرد، که میزان واردات اسلحه و مهمات برای رشتههای تیراندازی نسبت به سالهای گذشته ۲۰ برابر افزایش یافته است. وی در این زمینه گفت: «در حالیکه در سالهای ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ مجموع واردات ما در دو بخش، به ۵۰۰ میلیون تومان نیز نمیرسید، خوشبختانه امروز میزان واردات به بیش از ۱۰ میلیارد تومان رسیده است.»[۸۲] با توجه به نرخ ارز در آن تاریخ (۹۵۰ تا ۹۹۰ تومان برای هر دلار)، مبلغ ۱۰ میلیارد تومان ارزشی بیش از ۱۰ میلیون دلار داشته است.
خبرگزاری مهر به نقل از پایگاه خبری وزارت ورزش و جوانان گزارش داد، که مسعود سلطانیفر، وزیر وقت ورزش و جوانان، در سال ۱۳۹۸ از عملکرد فدراسیون تیراندازی جمهوری اسلامی ایران در زمینه واردات اسلحه و مهمات مورد نیاز این رشته ابراز رضایت کرده است. براساس این گزارش، وزارت ورزش مبلغی بالغ بر یک میلیارد تومان برای واردات تجهیزات تیراندازی به فدراسیون اختصاص داده بود.[۸۳] پیش از آن، رضا ملکمحمدی، دبیر وقت فدراسیون تیراندازی، در مصاحبهای با ایرنا در فروردین ۱۳۹۷ از اخذ مجوز واردات سلاح و مهمات از یک شرکت آلمانی خبر داده بود. او همچنین تأکید کرده بود که فدراسیون هیچ مانع قانونی ای برای واردات آن چه مورد نیاز تیراندازان است، ندارد.[۸۴]
۴. تفنگ شاتگان
تفنگ شاتگان یا ساچمه ای یک سلاح گرم با لولهای صاف و بدون خان است، به این معنی که شیارهایی که به پرتابه چرخش میدهند را ندارد و برد مؤثر آن معمولاً کمتر از ۱۰۰ متر است. بسته به نوع مهمات، این سلاح میتواند همزمان چندین ساچمهی سربی یا فلزی شلیک کند، و انرژی جنبشی و آسیب بافتی ایجاد شده ناشی از آن مستقیماً با اندازه، تعداد و سرعت پرتابهها متناسب است. قطر لولهی شاتگانها با واحد «گِیج» (Gauge) اندازهگیری میشود؛ سیستمی که بر اساس وزن یک کرهی سُربی که داخل لوله جای میگیرد تعریف شده است. به عنوان مثال، یک شاتگان ۱۲ گِیج با کرهی سربیای که وزن آن یک دوازدهم پوند (حدود ۳۲ گرم) است، مطابقت دارد و قطر پوکهی آن ۱۸.۵۳ میلیمتر است. اعداد گِیج نسبت معکوس با قطر لوله دارند، به این معنا که عدد کوچکتر به معنای لولهی بزرگتر است. یک برداشت نادرست رایج، اشتباه گرفتن اندازهی لوله با اندازهی ساچمهها است. در واقع، یک پوکه میتواند شامل چند ساچمهی کوچک، تعداد کمتری ساچمهی بزرگ، یا یک گلولهی منفرد باشد، بدون این که ابعاد خارجی پوکه تغییر کند.[۸۵]
فشنگهای تفنگ شاتگان معمولاً از نظر نوع و ویژگیهای پرتابههایشان متفاوت هستند، اما اجزای اصلی آنها به این شرح است: (۱) بدنه بیرونی (Hull) که بیشتر از پلاستیک ساخته شده و دارای پایهای (Base) از جنس برنج یا فولاد است؛ (۲) چاشنی یا بخش زیرین پوکه (Primer) که در مخزن پایه فلزی تعبیه شده و وظیفه مشتعل کردن باروت را بر عهده دارد؛ (۳) باروت یا خَرج پوکه (Gunpowder) که داخل پایه فلزی قرار گرفته است؛ (۴) پَد یا وَد (Wad) از جنس الیاف یا پلاستیک که نقش آببندی، جذب شوک و هدایت ساچمهها را ایفا میکند؛ (۵) ساچمهها (Pellets) که پرتابههای اصلی فشنگ محسوب میشوند.[۸۶]
گلولههای تفنگ شاتگان دارای سه نوع اصلی هستند: «پرنده زن یا بِردشات» (Birdshot)، «ساچمه درشت یا باکشات» (Buckshot)، و «تکتیر یا اِسلاگ» .(Slug) هر یک از این گلوله ها میزان کشندگی و کاربرد عملیاتی متفاوتی دارند. [۸۷]
گلوله پرنده زن شامل چندین گلوله کوچک از جنس سرب یا فولاد است که قطر آنها معمولاً بین ۱.۷۵ تا ۵.۸ میلیمتر است و در یک شعاع وسیع پخش میشوند. هر فشنگ میتواند حاوی ۲۵ تا ۷۰۰ گلوله باشد و برد مؤثر آن حدود ۴۵ متر است. این نوع مهمات عمدتاً برای شکار طراحی شده، اما هر گلوله انرژی برخورد نسبتاً کمی دارد.[۸۸]
در مقابل، ساچمه درشت یا باکشات تعداد گلولههای کمتری دارد اما اندازه هر یک بزرگتر است، معمولاً با قطر ۵.۰۸ تا ۱۵.۲ میلیمتر. این گلوله ها پس از شلیک پراکندگی محدودتری دارند اما شدت ضربه آنها بهطور قابل توجهی بالاتر است. یک فشنگ باکشات معمولاً شامل دارای ۸ تا ۲۸ گلوله است و برد مؤثر آن حدود ۳۵ متر میباشد.[۸۹]
در نهایت، گلولههای تکتیر یا اِسلاگ پرتابههای بزرگی هستند که وزن آنها بین ۱۰ تا ۵۸ گرم متغیر است و ممکن است به شکل کروی یا مخروطی توخالی باشند. این گلولهها قادر به ایجاد آسیب بافتی کشنده و نفوذ به اهداف تا فاصلهی ۱۰۰ متر هستند و میتوانند مصداق استفاده از نیروی مرگبار قلمداد شوند.[۹۰]
ساچمه های بزرگ مورد استفاده در گلولههای شاتگان از نظر ماده و سختی متفاوت هستند، عواملی که بهطور قابل توجهی نوع و شدت آسیبهایی را که ایجاد میکنند تحت تأثیر قرار میدهند. این پرتابهها ممکن است از سُرب، مس، آلیاژهای مسی روکشدار، یا لاستیک نرم یا سخت ساخته شده باشند، که هر یک دارای ویژگیهای بالستیکی و آسیبزایی متفاوتی هنگام برخورد با بدن انسان هستند.[۹۱] شواهد مستند و قابل توجه نشان میدهند، که نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی بهطور گسترده از شاتگان برای سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱ استفاده کردهاند.[۹۲] در دستکم یک مورد مستند، به نظر میرسد این نیروها از گلوله تکتیر یا اِسلاگ به شیوهای کشنده علیه معترضان و افراد غیرمسلح حاضر در صحنه استفاده کردهاند.
مُطلب سعید پیرو، شهروند ۴۰ ساله اهل شهرستان بانه در استان کردستان، در تاریخ ۵ آبان ۱۴۰۱ توسط نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران با آن چه ظاهراً یک تفنگ شاتگان بود، به طور مرگبار مورد شلیک قرار گرفت و جان خود را در مدت کوتاهی از دست داد. تصاویر دوربینهای مداربسته از محل حادثه نشان میدهند، که نیروهای امنیتی لباس شخصی از فاصله نزدیک به او شلیک میکنند، در حالی که او روی صندلی راننده ماشینش نشسته و در شرف دور شدن از محل است. در زمان و مکان وقوع تیراندازی، هیچ تجمع یا فعالیت اعتراضی ای در جریان نبود. گزارش پزشکی قانونی علت مرگ را «آسیب و پارگی وسیع در ریه چپ، قلب و احشای شکمی» ناشی از اصابت گلوله اعلام کرد. تصاویر منتشر شده از پیکر مُطلب سعید پیرو نشان دهنده زخمی عمیق و گسترده در ناحیه بالای کمر است، که احتمال استفاده از گلوله نوع اِسلاگ را تقویت میکند. استفاده از این نوع گلوله، که به دلیل قدرت تخریبی بسیار بالای خود شناخته شده است، بهطور قوی دلالت بر این دارد که شلیکها با قصد کشتن انجام شدهاند.[۹۳]
پروندههای پزشکی شمار زیادی از قربانیانی که بر اثر اصابت گلولههای ساچمهای به سر و چشم مجروح شدهاند، نشان میدهد که شلیک از فاصله نزدیک انجام گرفته است. یکی از این موارد، حسین، مردی میانسال است که هر دو چشم خود را از دست داد و برای همیشه نابینا شد. در پرونده پزشکی او وجود دستکم ۳۰۰ ساچمه در اطراف چشمهایش ثبت شده است. در زمان حادثه، او به همراه همسرش در مراسم چهلم حدیث نجفی در کرج شرکت کرده بود. شواهد پزشکی و روایتهای شاهدان نشان میدهند، که حسین در حالی که بیحرکت بر زمین افتاده و تسلیم شده بود، با شلیک تفنگ شاتگان هدف قرار گرفت.[۹۴] حسین به دلیل نگرانی از انتقامجویی حکومت ایران ترجیح داده است، که هویت خود را ناشناس نگه دارد.
تفنگهای شاتگان از پرکاربردترین سلاحها در سرکوب اعتراضات در ایران بودهاند. تمامی نیروهای درگیر در عملیات سرکوب، از جمله نیروی انتظامی، سپاه پاسداران، بسیج و نیروهای لباس شخصی، از این نوع سلاحها علیه معترضان استفاده کردهاند.[۹۵] تصاویر بررسیشده برای این گزارش نشان میدهند، که شاتگانها بهطور گسترده در تمامی یگانهای درگیر در عملیاتهای کنترل جمعیت توزیع شدهاند. ویدئوهای تبلیغاتی متعددی که در شبکههای اجتماعی منتشر شده، گروه های مختلف نیروهای امنیتی را در حال استفاده از تفنگ شاتگان در میان جمعیت و خیابانها در شهرهای مختلف نشان میدهند.
گستردگی این سلاحها به حدی رسیده است، که اکنون به عنصری قابل شناسایی در هویت بصری این نیروها تبدیل شدهاند.[۹۶] به نظر میرسد دست کم بخشی از نیروهای بسیجی نیز ابایی از اعلام دسترسی آزادانه خود به تفنگهای شاتگان و حتی سوءاستفاده از آنها به صورت عمومی ندارند.[۹۷]
افزون بر این، شاهدانی که برای تهیه این گزارش با آنها گفتوگو شده است، تفنگ شاتگان را در دست مأموران یگان ویژه فراجا، نیروهای بسیج، سپاه و لباسشخصیها شناسایی کردهاند.[۹۸] همچنین جزوات آموزشی به دست آمده از واحدهای امنیتی تأیید میکنند، که تفنگ شاتگان دستکم سلاح سازمانی یگان ویژه پلیس، گردانهای امنیتی امام علی و «یگان ویژه فاتحین»، نیروی عملیاتی ویژه مقابله با تجمعات زیر نظر سازمان بسیج، میباشد.[۹۹]
بر اساس دادههای بررسی شده برای این گزارش، بین سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳، مجموع صادرات اقلام تسلیحاتی از ترکیه به ایران زیر دو کُد گمرکی ۹۳۰۳ و ۹۳۰۳۲۰، پس از حذف موارد تکراری برای جلوگیری از شمارش چند باره، تقریباً معادل ۱۰ میلیون دلار آمریکا بوده است. کُد گمرکی ۹۳۰۳ شامل مجموعهای وسیع از سلاحهای گرم و تجهیزات مشابه است، نظیر تفنگ های شاتگان، تفنگهای ورزشی، سلاحهای گرم سَرپُر، تپانچههای بسیار بزرگ و موارد دیگر.[۱۰۰] در مقابل، کُد گمرکی ۹۳۰۳۲۰ به طور اختصاصی مربوط به تفنگ های شاتگان طراحی شده برای شکار و یا ورزش تیراندازی هدفمند است، از جمله تفنگهای ترکیبی ساچمهزنی و گلولهزنی.[۱۰۱]
اعتراضهای سال ۱۴۰۱ الگوهای روشنی از خشونت و نقض حقوق بشر توسط جمهوری اسلامی علیه معترضان غیرمسلح را آشکار میسازد، که منجر به آسیبهای پایدار شده اند. استفاده مستند شده رژیم از قوه قهریه بی رویه و غیر تفکیک شده مصداق نقض حق حیات و ممنوعیت رفتار ظالمانه یا غیرانسانی است. شواهد حاصل از دادههای مربوط به تجارت اسلحه بر سوءاستفاده از تجهیزات کنترل جمعیت دلالت دارد؛ امری که به نوبه خود نگرانیهای جدی ای را در مورد تجارت بینالمللی اسلحه و حقوق بشردوستانه ایجاد میکند.
۵. تولیدکنندگان تفنگ شاتگان و مهمات آن
نیروهای امنیتی و انتظامی جمهوری اسلامی ایران از انواع متنوعی از تفنگ های شاتگان استفاده میکنند، که برخی ساخت داخل بوده و برخی هم از خارج از کشور وارد شدهاند. برای اطمینان از شناسایی دقیق سلاح ها، این گزارش از چندین معیار مورد قبول در رویههای حقوقی و قضایی بهره برده است، از جمله بررسی ویژگیهای بصری متمایز، علائم تجاری تولیدکننده، و تطابق با جزوات آموزشی واحدهای امنیتی. در این بخش تنها سلاحهایی ذکر شدهاند، که شواهد بصری قطعی یا چندین منبع مستند معتبر، شناسایی آنها را تأیید کرده باشد. هر سلاحی که حداقل یکی از این معیارها را نداشت، از فهرست کنار گذاشته شد.
از میان ۲۳ شاهدی که تصاویر ۳۰ قبضه تفنگ شاتگان را مشاهده کردند، بیشتر آنها تفنگهای شاتگان دستهدار بدون قنداق یا با قنداق جمعشونده و تفنگهای شاتگان بدون دسته با قنداق ثابت را بهعنوان سلاحهای مورد استفاده نیروهای امنیتی شناسایی کردند. شاهدان بارها گزارش دادند، که این سلاحها در اختیار اعضای یگان ویژه فراجا، نیروهای بسیج، و مأموران لباسشخصی بوده است. با این حال، پاسخهای غیرتخصصی شاهدان صرفاً برای شناسایی پرکاربردترین انواع تفنگ شاتگان از نظر ظاهری به کار رفته و به عنوان معیاری برای تعیین قطعی مدل یا سازنده این سلاحها لحاظ نشده است. این رویه جهت پیروی از معیارهای ادله اثبات دعوا و اصول قابلیت اتکا و اطمینان حقوقی اتخاذ شده است.
۱.۵. شرکتهای خارجی تولید کننده تفنگ شاتگان و مهمات آن
بخش حاضر مجموعهای از اسناد و مدارک، از جمله عکسها و ویدئوهای متعدد را بررسی میکند، که استفاده نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی از تفنگ های شاتگان (ساچمهای) را نشان میدهد. بخش قابل توجهی از این شاتگانها ساخت شرکتهای ترکیهای هستند که یا به صورت محصول نهایی وارد ایران شدهاند یا فناوری تولید آنها از سوی شرکتهای ترکیهای در اختیار شرکتهای وابسته به نهادهای نظامی و امنیتی ایران قرار گرفته است.
علاوه بر این، دستکم یک مدل شاتگان ساخت ایالات متحده آمریکا و چند مدل شاتگان ساخت ایران نیز شناسایی شده اند، که به نظر می رسد در اختیار نیروهای نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران باشند.[۱۰۲] با توجه به محدود بودن اطلاعات مستقل درباره دامنه کامل بهکارگیری این مدلهای مشخص در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱، این گزارش صرفاً بر شاتگانهایی متمرکز است که شواهد معتبر و مستند از استفاده آنها در سرکوب معترضان وجود دارد و از اهمیت ویژهای برخوردارند.
۱.۱.۵. شرکت هاتسان – ترکیه
شرکت «هاتسان» (Hatsan) در سال ۱۹۷۶ در شهر ازمیر ترکیه تأسیس شد و امروزه با بیش از ۶۰۰ نیروی انسانی، طیف گستردهای از سلاحهای شکاری و دفاعی از جمله شاتگان های سری «اِسکورت» (Escort) را تولید می کند.[۱۰۳] گردش مالی سالانه این شرکت بیش از ۱۳۰ میلیون دلار برآورد شده و تولیدات آن به حدود ۱۰۶ کشور جهان صادر می شوند.[۱۰۴] دست کم یک منبع مدعی شده است، که ایران نیز در میان واردکنندگان محصولات هاتسان قرار دارد.[۱۰۵] این شرکت توسط عبدالله تاشیاقان (Abdullah Taşyağan) بنیانگذاری شد و در حال حاضر بختیار تاشیاقان (Bahtiyar Taşyağan) مدیریت آن را بر عهده دارد. وی در گفتوگویی رسانهای، از حمایتهای دولت ترکیه در توسعه فعالیتهای این شرکت قدردانی کرده است.[۱۰۶]
در شبکه اجتماعی فیس بوک، صفحه ای با عنوان «تفنگ های بادی ایران-هاتسان» ایجاد شده است. این صفحه که از سال ۲۰۱۵ فعال است، تصویری از بختیار تاشیاقان منتشر کرده است. در بخش نظرات زیر این تصویر، تاشیاقان اعلام کرده که به زودی به تهران سفر خواهد کرد.[۱۰۷] اطلاعات مستندی در دست نیست که انجام این سفر را تأیید کند یا نشان دهد که نتایج حاصل از آن چه بوده است. اگر چنین سفر تجاری واقعاً انجام شده باشد و محصولات هاتسان به ایران منتقل و سپس در اختیار نیروهای امنیتی قرار گرفته باشد، این موضوع میتواند بر اساس مقررات بینالمللی کنترل صادرات و قوانین تحریمی، پیامدهای حقوقی مهمی به همراه داشته باشد.
بر اساس شواهد بررسیشده در این گزارش به نظر میرسد، که شماری از تفنگ های شاتگان مورد استفاده نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران ساخت شرکت ترکیهای هاتسان باشند. بررسیهای پژوهشگران ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران نشان میدهند، که چندین مدل از این سلاحها، شباهتهای ظاهری قابل توجه و غیرقابل انکاری با تفنگ های شاتگان اِسکورت ساخت شرکت هاتسان دارند.[۱۰۸] از جمله این مدلها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- «شاتگان پُمپاَکشن تاکتیکی اِسکورت ایم گارد مدل تی اس هاتسان» با قنداق جمع شونده – Hatsan Escort Aimguard Tactical TS Pump Action Shotgun؛ [۱۰۹]
- «شاتگان اِسکورت ایمگارد هاتسان» با قنداق ثابت – Hatsan Escort Aimguard؛ [۱۱۰]
- «شاتگان پُمپاَکشن اِسکورت اِسلاگِر هاتسان» – Hatsan Pump Action ESCORT Slugger؛[۱۱۱]
- «شاتگان پُمپاَکشن اِسکورت اِسلاگِر تاکتیکال هاتسان» – Hatsan Pump Action ESCORT Slugger Tact؛ [۱۱۲]و
- «شاتگان تکرار شونده ۱۲ گِیج مدل اِسکورت دیفِندِر هاتسان» -Hatsan 12GA repeating rifle ESCORT DEFENDER.[۱۱۳]
دست کم دو جزوه آموزشی متعلق به گردانهای امنیتی امام علی که برای این گزارش مورد بررسی قرار گرفته اند، شامل تصاویری از اعضای این گردان ها هستند، که آنها را در حال استفاده از تفنگ های شاتگان با نشانِ تجاری اِسکورت نشان می دهند.[۱۱۴] علاوه بر این، یکی از کانالهای نزدیک به یگان های امنیتی سپاه در شبکه اجتماعی «ایتا»، یک پیامرسان ایرانی مشابه تلگرام، استفاده از این مدلها را تأیید میکند.[۱۱۵]
«سلاح ساچمهزنی هاتسان اسکورت به سفارش کشورمان در تیراژ بالا از ترکیه خریداری شد و از محاسن آن میتوان به سبکی و مقاوم بودن آن در برابر استفادههای مکرر اشاره نمود. این نمونه از سلاح یکی از فراوانترین سلاحهای ساچمهزنی گردانهای امنیتی و بسیج می باشد … یکی از متعلقات آن رددات های ساچمه زنی است که کاربرد این سلاح را در میادین درگیری و اغتشاشات بالا میبرد.»[۱۱۶]
بر اساس اسناد به دست آمده از حکم دادگاه درباره قتل یک شهروند ایرانی در میانه اعتراضات ۱۴۰۱ توسط یک عضو بسیج، کارشناس دادگاه به صراحت نوع سلاح استفاده شده را تفنگ شاتگان از نوع اِسکورت اعلام کرده است. برای حفظ امنیت منبع، متن کامل سند و سایر جزئیات شناسایی کننده در این گزارش گنجانده نشده است.
۲.۱.۵. شرکت آکار – ترکیه
«شرکت صنایع اسلحه سازی آکار» فعالیت خود را در سال ۱۹۸۵ در شهر استانبول، با هدف تولید قطعات انواع سلاحهای شکاری آغاز کرد. این شرکت امروزه یکی از تولیدکنندگان مطرح تفنگ های شاتگان است و مدلهایی چون «کاراتای» (Karatay)، «آلتای» (Altay)، «پوسایدن» (Poseidon)، «آپاچی» (Apache) و «کومانچی» (Komanchi) را در سبد تولیدات خود دارد.[۱۱۷] در سال ۲۰۲۱، آکار با برخوردای از حدود ۱۷۰ نیروی انسانی، از رشد ۳۳ درصدی سود و افزایش ۴۰ درصدی داراییهای خود خبر داد.[۱۱۸] مالکیت و مدیریت این شرکت در حال حاضر بر عهده مهمت آکدال (Mehmet Akdal) است.[۱۱۹]
بر اساس اسناد و شواهد بررسیشده برای این گزارش به نظر می رسد، که چندین مدل از تفنگ های شاتگان کاراتای ساخت شرکت آکار در اختیار نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران قرار دارد.[۱۲۰] بررسیهای پژوهشگران ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران حاکی از آن است، که شباهتهای ظاهری قابل توجهی میان این مدل های شاتگان با برخی سلاح های به نمایش درآمده در نمایشگاه ایپاس تهران، همچنین با تسلیحات مورد استفاده توسط نیروهای فراجا و یگانهای فاتحین بسیج، وجود دارد.[۱۲۱]
تفنگ شاتگان «کاراتای ۶۱۲ اچ دی با قنداق تلسکوپی» (Karatay 612 HD Telescopic) ساخت شرکت آکار. منبع تارنمای شرکت آکار
در خرداد ماه ۱۴۰۱، یک ویدئوی کوتاه تبلیغاتی مربوط به نیروهای یگان ویژه فراجا در تارنمای «آپارات» منتشر شد.[۱۲۲] آپارات یک تارنمای ایرانی برای به اشتراکگذاری ویدئو است، که کارکردی مشابه یوتیوب دارد. حساب کاربری منتشر کننده این ویدئو هشتگهایی در حمایت از نیروهای فراجا استفاده کرده است.[۱۲۳] در دقیقه ۱ و ۲۰ ثانیه این ویدئو، در نمایی بسته از یک قبضه تفنگ شاتگان، نام کاراتای و ویژگی های مشخص تفنگ کاراتای ۶۱۲ اچ دی با قنداق ثابت ساخت شرکت آکار به روشنی دیده می شوند.[۱۲۴]
نکته قابل توجه این است، که صحنه شلیک با تفنگ شاتگان کاراتای در ویدئوی تبلیغاتی یگان ویژه فراجا حذف شده است. این احتمال وجود دارد، که این تغییر پس از اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ اعمال شده باشد.[۱۲۵]
در پاسخ به نامه نگاری های پژوهشگران ایرانوایر، شرکت آکار اعلام کرد که در چارچوب قراردادی با شرکت «جنگافزار» (Jang Afzar)، طی سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸، مجموعاً ۲۰٬۰۰۰ قبضه تفنگ شاتگان دولول را به دولت جمهوری اسلامی ایران تحویل داده است. این انتقال به صورت مستقیم و بی واسطه صورت گرفته است.[۱۲۶] بر اساس جستوجو در منابع باز، شرکت مستقلی با نام رسمی یا عمومی «شرکت جنگافزار» یافت نشد. به نظر میرسد که این نام به مجموعه «صنایع جنگافزارسازی» (Sanaye Jangafzarsazi) یکی از مجتمع های وابسته به سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران (ساصد) اشاره داشته باشد.[۱۲۷] ساصد یک نهاد دولتی وابسته به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح است، که مسئولیت طراحی، تولید و تأمین تجهیزات و نیازمندیهای دفاعی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را از طریق شرکت های وابسته خود بر عهده دارد.[۱۲۸]
شرکت آکار همچنین تأیید کرد، که تعداد محدودی تفنگ شاتگان از نوع کاراتای ۶۱۲ نیز به ایران صادر کرده و دو طرف قراردادی برای انتقال فناوری تولید شاتگان امضا کردهاند که منجر به تأسیس یک خط تولید شاتگان در داخل ایران شده است. این شرکت البته ادعا کرده است، که تفنگ های شاتگان از نوع کاراتای ۶۱۲ در دست نیروهای امنیتی ایران توسط توزیع کنندگان دیگری به ایران رسیده و اصولاً فروش و انتقال تفنگ های شاتگان بدون خان، از جمله مدل های مورد استفاده توسط نیروهای فراجا، «مشمول مجوز صادرات از ترکیه نیستند.» این شرکت همچنین اظهار داشت که هیچ محدودیت صادراتی عمومی ای برای صادرات محصولات با منشاء ترکیه به ایران وجود ندارد.[۱۲۹]
۳.۱.۵. شرکت سارسیلماز – ترکیه
شرکت صنایع اسلحه سازی سارسیلماز (Sarsılmaz Silah Sanayi A.Ş) یا به اختصار (SAR)، بزرگترین تولید کننده سلاحهای سبک در ترکیه است. این شرکت که در سال ۱۸۸۰ تأسیس شده است، در زمینه ساخت تفنگ های مختلف، از جمله شاتگانهای نیمهاتوماتیک و پُمپاَکشن فعالیت دارد و مالکیت آن به طور کامل خصوصی است. دفتر مرکزی سارسیلماز در شهر دوزجه در ترکیه قرار دارد و بیش از ۱۶۰۰ نفر در آن مشغول به کار هستند.[۱۳۰] در حال حاضر، ریاست این شرکت را لطیف آرال آلیس (Latif Aral ALİŞ) بر عهده دارد.[۱۳۱]
سارسیلماز تأمینکننده رسمی سلاحهای سبک برای پلیس ملی و نیروهای مسلح ترکیه است و محصولات خود را به ۷۸ کشور جهان صادر میکند.[۱۳۲] بیش از ۵۰ درصد از صادرات این شرکت به ایالات متحده آمریکا صورت می گیرد.[۱۳۳] دامنه محبوبیت محصولات این شرکت در ایالات متحده به حدی گسترش یافته است، که «انجمن ملی سلاح آمریکا» (The National Rifle Association of America) یا به اختصار (NRA) به طور مفصل به معرفی و بررسی آنها پرداخته و دستکم یک اداره پلیس محلی در ایالت تگزاس از یکی از مدلهای تپانچه این شرکت به عنوان سلاح سازمانی استفاده میکند.[۱۳۴] هرچند شرکت سارسیلماز فهرست کامل کشورهای مقصد صادرات خود را اعلام نمیکند، اما تأیید میکند که سلاحهایش در نیروهای مسلح کشورهای خریدار مورد استفاده قرار میگیرند.[۱۳۵]
تفنگ های شاتگان سارسیلماز در ایران نیز محبوبیت دارند و میتوان کانالهای متفاوتی در شبکههای اجتماعی با محتوای استفاده یا خرید و فروش این نوع تفنگ به زبان فارسی یافت.[۱۳۶] این گزارش موفق شده است، که سلاح هایی با ویژگیهای ظاهری شاتگان های »اِم ۲۰۴ اِس تی دی« (M204 STD) و »اِم ۲۰۶ دبلیو« (M206W) سارسیلماز را در دست اعضای یگان ویژه فراجا و یگان های امنیتی سپاه شناسایی کند.[۱۳۷]
شواهد غیرمستقیمی وجود دارند که نشان میدهند، شرکت هاتسان ممکن است انواع مختلف شاتگان های تولیدی خود را به ایران فروخته باشد، هرچند که این موضوع به طور قطعی اثبات نشده است. در مورد شرکت آکار، مسئولان آن به صراحت روابط تجاری خود با شرکت های تحت حمایت دولت در ایران را تأیید کرده اند. اما در مورد شرکت سارسیلماز، مسیر دقیق رسیدن شاتگان های تولیدی این شرکت به نیروهای امنیتی و انتظامی ایران همچنان نامشخص است. صرفنظر از این که این انتقالات به طور مستقیم یا غیرمستقیم صورت گرفته باشند، ممکن است نقض تعهدات دولت ترکیه در نظارت و تنظیم فعالیت شرکتهای داخلی به منظور پیشگیری از پولشویی و تأمین مالی تروریسم محسوب شوند. این تعهدات شامل انجام بررسیهای دقیق در مواجهه با نهادهای پرخطر، پایش مناسب تراکنشهای مالی، تأیید مشتریان نهایی کالاهای حساس و گزارش هرگونه فعالیت مشکوک به مقامات ذیصلاح است. علاوه بر این، با توجه به تعهدات بینالمللی ترکیه در زمینه کنترل صادرات، که برای جلوگیری از انتقال تسلیحات بیثبات کننده یا غیرقانونی طراحی شدهاند، چنین انتقالاتی میتواند تخلف از این تعهدات نیز تلقی شوند.
۴.۱.۵. شرکت چِدیت – فرانسه و ایتالیا
تأسیس شده در سال ۱۹۰۱، شرکت «چِدیت» (Cheddite) یکی از تولیدکنندگان شناخته شده مهمات در اروپا به شمار می آید. این شرکت با سابقهای طولانی در تولید مواد منفجره، از دهه ۱۹۸۰ تولید فشنگهای ساچمهای، شکاری و اجزای مرتبط با آن را آغاز کرده است. در سال ۲۰۲۱، این شرکت درآمدی بالغ بر ۵۸.۴ میلیون یورو را ثبت کرده است.[۱۳۸] شعبه ایتالیایی این شرکت، تحت عنوان اس.آر.ال. چِدیت (Cheddite S.R.L)، در شهر بندری لیورنو در ساحل غربی توسکانی مستقر است و مدیریت آن را آندرهآ آندریانی (Andrea Andreani) از سال ۲۰۰۹ تا به امروز بر عهده داشته است. آندریانی در ژوئن ۲۰۲۵ به ریاست «انجمن ملی تولیدکنندگان اسلحه و مهمات ایتالیا» (ANPAM) منصوب شد. وی همچنین از سال ۲۰۲۳ تا به امروز مدیریت شرکت بریتانیایی ایلی هاوک با مسئولیت محدود (Eley Hawk Ltd) را بر عهده دارد؛ شرکتی به عنوان زیرمجموعه شرکت اسپانیایی مَکسام (MAXAM Group) در زمینه تولید فشنگهای ساچمهزنی فعالیت می کند.[۱۳۹]
در فرانسه نیز مقر اصلی تولید چِدیت در شهر بورگ-له-والنس واقع شده و توسط پائولو پدرزولی (Paolo Pederzoli) مدیریت می شود.[۱۴۰] تا اواخر سال ۲۰۲۴، شرکت چِدیت فرانسه به عنوان یکی از زیرمجموعه های شرکت سوفی اسپورتس (Sofisport SA)، یک شرکت سرمایهگذاری خانوادگی فرانسوی با سابقهای طولانی در صنعت مهمات و تجهیزات ورزشی، فعالیت میکرد. در نوامبر ۲۰۲۴، سوفی اسپورتس به طور کامل توسط گروه بلژیکی اِف اِن براونینگ (FN Browning)، یکی از بازیگران صنعت تسلیحات سبک در اروپا، خریداری شد.[۱۴۱]
در سال ۲۰۲۱ رسانههای ایتالیایی گزارش دادند، که فشنگهای تولید شده توسط شرکت چِدیت توسط معترضان بر علیه کودتای نظامی در میانمار جمع آوری شده اند؛ کشوری که زیر تحریمهای بینالمللی قرار دارد و صادرات تسلیحات به آن ممنوع است.[۱۴۲] به دنبال آن، پیگیری های سازمانهای غیر دولتی ایتالیایی از مدیران شرکت چِدیت درباره این که آیا این شرکت مجوز صادراتی لازم برای ارسال این مهمات از طریق شریک ترکیهایاش به میانمار را دارد، بیپاسخ ماند.
آلِساندرو دی پاسکاله ((Alessandro De Pascale، خبرنگاری که درباره تحقیقات این سازمانها برای روزنامه ایل مانیفست (Il Manifesto) ایتالیا گزارشی تهیه کرده، میگوید:
«ما برای مدت طولانی تلاش کردیم با چِدیت تماس بگیریم، اما آنها به هیچ یک از سوالات ما پاسخ ندادند. در نهایت، پس از انتشار مقالهمان، پلیس دفتر آنها را در لیورنو برای بررسی این موضوع مورد بازرسی قرار داد. تاکنون هیچ جریمه یا تحریمی علیه چِدیت اعمال نشده است. این پرونده اکنون در دست قوه قضائیه است و ما نمیدانیم چه اتفاقی خواهد افتاد.»[۱۴۳]
پس از انتشار گزارش گروه «ناظران» شبکه فرانس۲۴ مبنی بر استفاده نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران از تولیدات شرکت چِدیت در سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱، مقامات این شرکت، مشابه آن چه پیشتر در پرونده میانمار مشاهده شد، رویکردی مبتنی بر پنهانکاری و فقدان شفافیت در پیش گرفتند. این گزارش دهها پوکه فشنگ با نشانِ تجاری چِدیت در شهرهای مختلف ایران را شناسایی و مستند کرده است؛ موضوعی که نقض آشکار تحریمهای اتحادیه اروپا محسوب میشود. از سال ۱۳۹۱، این تحریمها هرگونه صادرات مستقیم یا غیرمستقیم مهمات، از جمله گلولههای شاتگان و اجزای مرتبط به ایران را ممنوع کردهاند، صرفنظر از هدف استفاده یا روش حمل و نقل آنها.[۱۴۴]
گزارش شبکه فرانس۲۴ همچنین شرکت ترکیهای «یواسکالر» (Yavascalar YAF) را که روابط تجاری نزدیکی با شرکت چِدیت دارد، به عنوان یک واسطه کلیدی در انتقال مهمات به ایران معرفی کرد. گفته می شود که این شرکت پوکهها و فشنگهای تولید چِدیت را به ترکیه وارد کرده، آنها را پرسازی و سپس به ایران صادر میکند. بیشتر این پوکهها از نوع پلاستیکی با پایه فلزی و دارای چاشنی هستند. برخی از این پوکهها هم پس از ورود به ایران، توسط مجموعههای وابسته به ساصد آماده استفاده میگردند.[۱۴۵]
در پی انتشار گزارش گروه ناظران شبکه فرانس۲۴، وزارت امور خارجه فرانسه اعلام کرد، که تحقیقات مستقلی را در این خصوص آغاز کرده است.[۱۴۶] تاکنون نتایج این تحقیقات به صورت رسمی اعلام نشده است.
بر اساس اطلاعات موجود در پایگاه داده های تجارت سازمان ملل متحد، بین سال های ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۳، ایران بیش از سه میلیون دلار مهمات و اجزای فشنگ شاتگان زیر کُد گمرکی ۹۳۰۶۲۹ را از ترکیه وارد کرده است.[۱۴۷] همچنین در همین دوره، بیش از شش میلیون دلار صادرات فشنگ و سایر مهمات زیر کُد گمرکی ۹۳۰۶ از ترکیه به ایران صورت گرفته است.[۱۴۸] با توجه به این رقم ها و توانمندی داخلی ایران در تولید ساچمههای سُربی، فلزی و لاستیکی، به نظر میرسد که دست کم بخشی از این مبادلات مربوط به واردات پوکه های شاتگان تولید شده توسط شرکت چِدیت و شریک ترکیه ای آن باشد.
استفاده مستند از مهمات چِدیت توسط نیروهای امنیتی ایران در جریان سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱، که احتمالاً از طریق واسطههای ترکیهای مانند یواسکالر تسهیل شده است، نگرانیهای جدی ای را براساس قوانین کنترل صادرات اتحادیه اروپا ایجاد میکند، از جمله: مقرره شورای اتحادیه اروپا به شماره ۲۶۷/۲۰۱۲ که تحریم جامع تسلیحاتی علیه ایران را اجرا میکند؛ موضع مشترک شورا به شماره ۲۰۰۸/۹۴۴/CFSP که ارزیابی صادرات بر اساس معیارهای حقوق بشری را الزامی میکند؛ و مقررات مربوط به کالاهای با کاربرد دوگانه که بررسیهای دقیق در مورد استفاده نهایی را ضروری میسازد. حتی در صورت عدم دخالت مستقیم در چنین انتقالهایی، شرکت چِدیت موظف بود که به طور شایسته دقت لازم را به کار گیرد و سازوکارهای نظارتی را پیاده کند، تا از عدم انتقال تولیداتش به مصرف کنندگان غیر مجاز اطمینان حاصل شود. عدم انجام این اقدامات میتواند نقض تعهدات قانونی الزامآور تلقی شده و شرکت را در معرض خطرات حقوقی و آسیبهای حیثیتی قرار دهد.
۵.۱.۵. مسئولیت شرکتها و همدستی در نقض حقوق بشر
بر اساس حقوق بینالملل و اصول حقوق بشر، مبنای منطقی ای برای طرح این ادعا وجود دارد، که برخی از شرکت های ترکیهای و اروپایی که در انتقال تفنگهای شاتگان، فناوریهای تولید، قطعات یا سایر محصولات مرتبط به ایران مشارکت داشتهاند، ممکن است که در قِبال استفاده بعدی از این اقلام در سرکوب خشونتآمیز اعتراضهای سال ۱۴۰۱ مسئول شناخته شوند. اگرچه که هیچ پیمان بینالمللی واحدی بهطور صریح مسئولیت شرکتها را در این زمینه تعیین نکرده است، اما مسئولیت مزبور میتواند از تعامل میان قواعد حقوق بینالملل، چارچوبهای ملی کنترل صادرات و اصل در حال تکامل همدستی شرکتها در نقض حقوق بشر ناشی گردد.
اصل همدستی شرکتها مستقیمترین چارچوب تحلیلی را ارائه میدهد. اگرچه که این اصل در هیچ پیمان جامعی به صورت مدون نیامده است، اما در رویه قضایی و عمل دولتها به طور فزایندهای به عنوان مبنایی برای پاسخگویی شرکتها شناخته شده است، بهویژه در مواردی که کسبوکارها آگاهانه در ارتکاب یا تسهیل نقض حقوق بشر دولتی مشارکت دارند.[۱۴۹] مسئولیت ممکن است زمانی مطرح شود، که شرکت ها با آگاهی واقعی یا ضمنی از پیامدهای محتمل، مساعدت قابل توجهی در نقضها ارائه کنند. با توجه به سابقه گسترده و مستند سرکوب خشونتآمیز اعتراضها در ایران، تأمین تسلیحات، مهمات یا فناوری تولید برای رژیم ایران میتواند بهعنوان مشارکت مادی در نقضهای بعدی حقوق بشر تلقی گردد. با این حال، یکی از چالشهای اساسی، بار سنگین اثبات این آگاهی و برقراری رابطه مستقیم بین محصولات یک شرکت مشخص و نقضهای حقوق بشر است؛ موضوعی که اغلب توسط شرکتها بهعنوان دفاعی علیه مسئولیت خود مطرح میشود.
آگاهی از کاربرد نهایی یک عنصر حیاتی در این تحلیل است. استفاده سازمان یافته جمهوری اسلامی ایران از نیروی بیش از حد و کشنده علیه معترضان در طی دو دهه گذشته، از جمله در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸، به طور گسترده مستند شده است. شرکتهایی که در چنین شرایطی به تسهیل نقل و انتقالات ادامه دادهاند، ممکن است دارای دانش ضمنی بوده باشند، که محصولاتشان احتمالاً در اعمال سرکوبهای بعدی به کار گرفته خواهند شد.
«اصول راهنمای سازمان ملل متحد در زمینه تجارت و حقوق بشر» (UNGPs)، هر چند ابزار به اصطلاح حقوق نرم (soft law) محسوب میشوند، اما استاندارد جهانی معتبری را برای رفتار مسئولانه شرکتها مشخص میسازند. این اصول تصریح می کنند که شرکتها مسئولیتی مستقل در زمینه احترام به حقوق بشر دارند، از جمله تعهد به پرهیز از ایجاد یا مشارکت در نقضهای حقوق بشر و الزام به انجام بررسیهای لازم و دقیق در مورد رعایت حقوق بشر.[۱۵۰] در بخشهایی که با مخاطرات بالای کاربرد نهایی مواجه هستند، مانند تسلیحات و فناوریهای دوگانه، انجام بررسیهای دقیق و تقویتشده ضروری است. ارزش این چارچوب حقوق نرم در نقش آن در ایجاد یک استاندارد هنجاری نهفته است، که به طور فزایندهای از طریق قوانین ملی به حقوق سخت تبدیل میشود، مانند قوانین جدید الزام آور بررسی و پیگیری حقوق بشر در کشورهای اروپایی.[۱۵۱] عدم انجام این بررسیها در زمینه تجارت با ایران میتواند به نقض این مسئولیتها منجر شود و شرکتها را در معرض خطرات حقوقی و آسیب به شهرت قرار دهد.
چارچوبهای کنترل صادرات این تعهدات را تقویت میکنند. ترکیه بهعنوان یکی از اعضای توافقنامه واسناار (Wassenaar Arrangement) متعهد شده است، که در صدور مجوز انتقالها در مواردی که خطر قابل پیشبینی سرکوب داخلی وجود دارد، احتیاط لازم را بهکار گیرد.[۱۵۲] بهطور مشابه، موضع مشترک اتحادیه اروپا در زمینه صادرات تسلیحات، تعهدات الزامآوری را بر کشورهای عضو تحمیل میکند تا در مواردی که خطر قابل توجه سوءاستفاده برای سرکوب یا نقض حقوق بینالملل بشر دوستانه وجود دارد، مجوزهای صادرات را ارائه ندهند. چارچوبهای ملی صدور مجوز در ترکیه و همچنین در کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز بررسی دقیق خطرات مربوط به کاربرد نهایی و کاربران نهایی را الزامی می سازند. بنابراین، انتقال سلاحهای کمترکشنده و تجهیزات مرتبط به ایران تحت چنین شرایطی ممکن است که نقض قوانین کنترل صادرات داخلی و همچنین تعهدات بینالمللی تلقی شود.
در موارد شدیدتر، ممکن است که اتهام مشارکت در جرایم بینالمللی مطرح شود. هر چند که دادگاه کیفری بینالمللی (ICC) صلاحیت رسیدگی به شرکتها بهعنوان شخصیتهای حقوقی را ندارد، مدیران و مسئولان اجرایی شرکتها، مانند اعضای هیأت مدیره یا مدیران ارشد میتوانند در صورتی که اقدامات آنان به طور اساسی در ارتکاب جنایت علیه بشریت مؤثر بوده باشد، به طور فردی مسئول شناخته شوند. علاوه بر این، دادگاههای ملی که از صلاحیت کیفری جهانی بهره میبرند، به طور فزایندهای مسیرهایی برای پاسخگویی در موارد دخالت شرکتها در نقضهای فاحش حقوق بشر فراهم میکنند.
شرکتهای ترکیهای و اروپایی که در سالهای اخیر تفنگ های شاتگان، مهمات یا فناوریهای مرتبط با تولید آنها را به ایران منتقل کردهاند، ممکن است که براساس اصل همدستی شرکتها در مشارکت در نقض حقوق بشر، قصور در انجام بررسی های دقیق در حوزه حقوق بشر، و نقض سازوکارهای کنترل صادرات، با مخاطرات حقوقی روبرو شوند. هرچند اثبات مسئولیت مستقیم حقوقی همچنان امری پیچیده است، اما همگرایی استانداردهای بینالمللی، چارچوبهای نظارتی داخلی، و تحول رویههای قضایی، بر یک مسیر هنجاری روشن تأکید میکنند: شرکتها نمیتوانند از مسئولیت ناشی از سوءاستفاده قابل پیشبینی از محصولات خود شانه خالی کنند. استفادهی سازمانیافته از سلاحهای کمتر کشنده توسط مقامات ایرانی در ارتکاب نقضهای جدی حقوق بشر، بهطور چشمگیری استدلال در خصوص ضرورت پاسخگویی چه در بُعد حقوقی و چه در بُعد اعتباری را تقویت میکند.
۲.۵. شرکتهای داخلی تولیدکننده تفنگ شاتگان و مهمات آن
صنعت تسلیحات داخلی ایران چند تولیدکننده اصلی دارد، که شاتگان و مهمات را برای نیروهای نظامی، انتظامی و مصرف کنندگان غیرنظامی تأمین میکنند. صنایع شهید کاوه خراسان، وابسته به سازمان صنایع وزارت دفاع (ساصد)، چندین نوع شاتگان تولید میکند که توسط نیروهای امنیتی استفاده شده و نسخههای ورزشی آنها نیز عرضه میشوند. گروه «صنایع مهماتسازی و متالورژی (مَهام)» و شرکتهای تابعهاش فشنگها و پوکههای مورد نیاز این نیروها را تولید میکنند. این فصل به معرفی این تولیدکنندگان، محصولاتشان و ویژگیهای عملیاتی سلاحها و مهمات میپردازد و برای این کار از منابع عمومی باز، سوابق نمایشگاهی و مدارک مربوط به استفاده از آنها در عملیات امنیتی استفاده کرده است.
۱.۲.۵. صنایع شهید کاوه خراسان
صنایع شهید کاوه خراسان، وابسته به سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران (ساصد) و با مدیریت سید هادی علوی گل، یکی از تولیدکنندگان اصلی سلاح های سبک در ایران است.[۱۵۳] بر پایه اطلاعات منابع باز، تفنگ های شاتگان مدل «ماهر» و «صیاد» تولید این شرکت توسط نیروهای نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران مورد استفاده می گیرند. شاتگان «یوز» ساخت این شرکت نیز در دو مدل عرضه می شود؛ مدل ویژه انتظامی که برخی منابع از آن با عنوان «صیاد ۲» یاد کردهاند و در نیروهای نظامی و امنیتی مورد استفاده قرار میگیرد، و مدل شکار که در واقع نسخهی شکاری تفنگ «ماهر» و شاتگان «اِسکورت» ساخت شرکت هاتسان ترکیه است. افزون بر این، تفنگ های شاتگان «شاهین» و«نَخجیر» تولید صنایع شهید کاوه خراسان نیز برای مقاصد ورزشی و شکار به کار گرفته میشوند. تولیدات این شرکت در سال های مختلف در نمایشگاه ایپاس تهران به نمایش درآمده اند.[۱۵۴]
براساس اطلاعات منتشر شده توسط دست کم یک منبع، تفنگ شاتگان ماهر در واقع نمونهای کپی برداری شده از تفنگ شاتگان اِسکورت ساخت شرکت هاتسان ترکیه است. این تفنگ بیشتر توسط نیروهای امنیتی در نیروی انتظامی و سپاه پاسداران مورد استفاده قرار میگیرد.[۱۵۵] به نظر می رسد که تفنگ ماهر در سه مدل مختلف عرضه میشود: با قنداق ثابت، قنداق ثابت نیمهخمیده، و قنداق جمعشونده.[۱۵۶] راه تمایز نسخه ایرانی از نمونه ترکیهای آن، درج عبارت Escort در سمت راست بدنه تفنگ (در نسخه ترکیهای) و وجود نشانِ تجاری صنایع شهید کاوه خراسان (در نسخههای سفارش نیروی انتظامی) است.[۱۵۷]
در جریان تحقیقات این گزارش یک قبضه شاتگان ماهر شناسایی شده است، که به نظر می رسد به عنوان نمونهی اولیه (Prototype) در یکی از نمایشگاههای داخلی ایران ارائه شده بود. در پس زمینهی تصویری که فردی را در حال در دست داشتن این تفنگ نشان میدهد، عبارت «صنایع شهید کاوه خراسان» قابل مشاهده است. بر روی بدنه این سلاح دعایی به زبان عربی نوشته شده است؛ «الحمد الله الذی جعلنا من المتمسکین بولایه امیرالمومنین و الائمه اطهار،» که به این معناست: «سپاس خدای را که ما را از جمله تمسکجویندگان به ولایت امیرالمؤمنین و امامان پاک قرار داد.» افزون بر این، تاریخ «ژوئن ۲۰۱۵» (خرداد تا تیر ۱۳۹۴) نیز در کنار آن درج شده است.[۱۵۸]
منبع منتشر کننده این عکس، سلاح در تصویر را شاتگان ماهر معرفی می کند. اما بر روی دسته این تفنگ نشانی دیده می شود، که یادآور نشانِ تجاری شرکت ترکیه ای آکار است.
هر چند نقش شرکت آکار در ارتباط با این سلاح خاص به طور کامل اثبات نشده است، این شرکت در پاسخ به نامه نگاری های انجام شده توسط ایرانوایر تأیید کرده است، که علاوه بر فروش تولیدات خود به ایران، قراردادی را نیز برای انتقال فناوری ساخت تفنگ شاتگان با طرف ایرانی امضا کرده است. بر اساس این قرارداد، خط تولید داخلی این سلاح در ایران راهاندازی شده است.[۱۵۹]
گفته میشود که شرکت صنایع شهید کاوه خراسان شاتگان های صیاد و صیاد ۲ را در دو مدل با قنداق ثابت و با قنداق جمع شونده به سفارش نیروی انتظامی طراحی و تولید کرده است.[۱۶۰] شایان ذکر است، که نام صیاد مختص به شاتگان های تولید شده شرکت صنایع شهید کاوه خراسان نیست و برخی سلاح های ایرانی دیگر نیز همین نام را دارند.[۱۶۱]
بر اساس دست کم یک منبع، شاتگان صیاد ۲، یا مدل انتظامی تفنگ شاتگان یوز، نسخه ایرانی ساخته شده از تفنگ شاتگان آمریکایی «ماسبِرگ ۵۰۰» (Mossberg 500) است.[۱۶۲] تفنگ شاتگان ماسبِرگ ۵۰۰ از سال ها پیش در قسمت های مختلف فراجا مورد استفاده قرار می گیرد.[۱۶۳] مدل های خاصی از تفنگ های شاتگان ماسبِرگ و شاتگان های صیاد شباهت های ظاهری قابل توجهی دارند.
بر اساس تصاویری که در شبکههای اجتماعی منتشر شده است، به نظر میرسد که علاوه بر نیروهای فراجا، یگانهای رزمی و امنیتی سپاه پاسداران از جمله گردانهای امنیتی امام علی نیز از شاتگان های صیاد استفاده میکنند.[۱۶۴]
۲.۲.۵. شرکت صنایع مهماتسازی و متالورژی و صنایع مهمات سازی شهید شیرودی
سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران (ساصد) شامل سه گروه مهماتسازی، مسلسلسازی و شیمیایی است.[۱۶۵] با وجود دسترسی محدود به اطلاعات موثق در منابع باز درباره شرکت صنایع مهماتسازی و متالورژی (مَهام)، بررسی برخی نشانهها، از جمله آدرس دفتر مرکزی این شرکت در چهارراه پاسداران تهران، نشان میدهد که مَهام احتمالاً زیرمجموعهای از گروه مهماتسازی ساصد است. همچنین به نظر می رسد که مَهام نیز شامل واحدهای تولیدی کوچکتری مانند «صنایع مهماتسازی شهید شیرودی» است؛ شرکتی که دقیقاً همان آدرس مَهام را دارد.[۱۶۶] صنایع مهمات سازی شهید شیرودی در زمینه تولید انواع فشنگهای کالیبر کوچک پلیسی و شکاری فعالیت میکند.[۱۶۷]
در بخشی از زندگینامه مصطفی محمد نجار، از فرماندهان سپاه پاسداران و وزیر دفاع در دوره اول ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد (۱۳۸۸-۱۳۸۴) آمده است، که وی از سال ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۴ مدیر گروه و رئیس هیأت اجرایی گروه صنایع مهمات سازی ساصد، شامل «کارخانجات مهمات سازی واقع در چهارراه پاسداران، صنایع مهمات سازی پارچین، صنایع هفتم تیر اصفهان، صنایع مهمات سازی اصفهان، صنایع متالورژی خراسان، صنایع متالورژی یزد و صنایع مستقر در دزفول و سوسنگرد (خوزستان ) بوده است.»[۱۶۸] دولت ایران به طور عمدی اطلاعات عمومی درباره فعالیتهای مَهام را محدود کرده است. قابل توجه است که آخرین گزارش رسمی منتشر شده درباره این گروه به سال ۱۳۸۰ بازمیگردد، که در آن مهندس سید رضی شبیری بهعنوان مدیرعامل مَهام در آن زمان ذکر شده است.[۱۶۹]
بر اساس اطلاعات موجود و گستردگی فعالیت های مَهام به نظر می رسد، که این شرکت بخش عمده نیاز نیروهای نظامی و امنیتی حکومت ایران به سلاحهای سبک و نیمهسنگین و مهمات را تأمین می کند.[۱۷۰] مدارک تصویری به دست آمده از سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱ گویای آن هستند، که بیشتر فشنگها و پوکههای فشنگهای استفاده شده توسط نیروهای امنیتی ساخت شرکت مَهام بوده اند. همان طور که پیشتر اشاره شد، شرکت ترکیهای یواسکالر که روابط تجاری نزدیکی با شرکت فرانسوی-ایتالیایی چِدیت دارد، نقش کلیدی ای در انتقال مهمات به ایران ایفا کرده است. بخشی از پوکهها و فشنگهای تولید چِدیت که توسط شرکت یواسکالر به ترکیه وارد شده بودند، در نهایت سر از ایران در آوردند. بخشی از این پوکهها به وسیله صنایع مهمات سازی شهید شیرودی با باروت و ساچمه پر شده و با نام تجاری «شاهین» به بازار عرضه گردیدند. شایان ذکر است، که هم ساصد و هم شرکت صنایع مهمات سازی شهید شیرودی از سال ۲۰۰۷ مشمول تحریمهای ایالات متحده و اتحادیه اروپا بوده اند و در فاصله سال های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵ زیر تحریمهای سازمان ملل قرار داشته اند.[۱۷۱] بنابراین، در چنین شرایطی هرگونه همکاری با ساصد یا شرکتهای وابسته به آن میتواند به منزله نقض قوانین تحریمهای بینالمللی تلقی شود و تأمینکنندگانی را که آگاهانه این انتقالات را تسهیل کردهاند، در معرض مسئولیت مدنی یا کیفری قرار دهد.
۳.۲.۵. محدودیتهای مسئولیت شرکت ها در تولید تسلیحات تحت کنترل دولت
براساس حقوق بینالملل، شرکتهای تولیدکننده تسلیحات دولتی بخشی از ساختار دولت محسوب میشوند. در ایران، جایی که دولت این شرکتها را کنترل کرده و از محصولات آنها برای نقض حقوق بشر استفاده میکند، مسئولیت قانونی با خود دولت است و نه شرکتها. شرکتهای خصوصی تنها در صورتی مسئول شناخته میشوند، که آگاهانه و از روی عمد به ارتکاب چنین تخلفاتی کمک کنند. بنابراین، پاسخگویی عمدتاً بر عهده مقامات دولتی و نهادهای حکومتی است. بنابراین، اقدامات حقوقی و دیپلماتیک زمانی بیشترین اثر را دارند که متوجه دولت ایران و افرادی باشد که مسئول صدور یا اجرای نقضها هستند، هرچند که تأمینکنندگان ثالث نیز در صورتی که با آگاهی، مواد یا فناوریای را فراهم کرده باشند که برای ارتکاب تخلفات به کار رفته است، میتوانند مسئول شناخته شوند.
۶. تفنگ پینتبال
تفنگهای پینتبال یا «نشانگر پینتبال» (paintball marker) نوعی سلاح بادی هستند، که توسط مخزن گاز فشرده، گلولههای رنگی را به سمت هدف پرتاب میکنند. این تفنگها بیشتر برای اهداف تفریحی و ورزشی طراحی شده اند، اما نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی از آنها به منظور نشانهگذاری افراد جهت دستگیری به خصوص در زمان اعتراضات استفاده می کنند. در جریان سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱، کاربرد این سلاح به صورت گسترده ای فراتر از نشانهگذاری جهت بازداشت معترضان رفت و با هدف وارد کردن آسیبهای جسمی نیز به شکل وسیعی در شهرهای مختلف کشور مورد استفاده قرار گرفت.
با اعمال تغییرات فنی جزئی، تفنگهای پینتبال میتوانند به گونهای تغییر داده شوند که گلولههای سخت لاستیکی یا فلزی شلیک کنند و کشندگی آنها به طور قابل توجهی افزایش یابد. گزارشها نشان میدهند که نیروهای امنیتی در سرکوب اعتراضهای سال ۱۴۰۱ به طور گسترده از این روشها استفاده کردهاند. واحدهای درگیر شامل واحد ویژه فاتحین (زیر نظر سازمان بسیج)، نیروی انتظامی و گروهان تکاور امنیتی نواب وابسته به یگان امنیتی صاحب الزمان سپاه محمد رسول الله تهران بزرگ بودهاند.[۱۷۲]
قربانیانی که در جریان تحقیقات این گزارش با آنها مصاحبه شده است، از تجربه آزار و تهدیدهای مداوم پس از آسیب دیدگی چشمهای خود خبر دادهاند. این تهدیدها شامل آزارهای کلامی و ایجاد وحشت در فضاهای عمومی و خصوصی بوده و عمدتاً توسط مأموران امنیتی لباس شخصی و اعضای بسیج اعمال شده است. به نظر میرسد که وارد کردن عمدی و دائمی آسیب به چشمها به عنوان ابزاری سازمانیافته برای کنترل اجتماعی به کار گرفته شده است. مقامات از این طریق در پی شناسایی افراد بالقوه شرکتکننده در اعتراضها و بازداشت پیشگیرانه آنها بودهاند. تغییر دائمی ظاهر فیزیکی قربانیان، آنها را به نشانههای آشکار در جامعه تبدیل کرده و به ظن برای رژیم ایران هم پیام تهدید و هم بازدارندگی برای عموم مردم داشته و مشارکت مدنی را محدود میکند.
در میان نُه مورد مستند از آسیب چشمی ناشی از اصابت گلوله های پینتبال، چند نفر مجبور به تخلیه چشم شدند. در مورد کوثر افتخاری، شواهد نشان میدهند که تیر عمداً به چشم او هدفگیری شده بود. در مصاحبهای اختصاصی برای این گزارش، افتخاری گفت که یک مأمور امنیتی لباس شخصی پیش از شلیک، صریحاً او را تهدید کرده و اعلام کرده بود که در صورت ترک نکردن محل، به چشمهایش شلیک خواهد شد؛ تهدیدی که چند ثانیه بعد عملی شد. در نتیجه این شلیک، افتخاری بینایی یک چشم خود را بهطور دائم از دست داد.[۱۷۳]
این رفتارها نمونهای روشن از سوءاستفاده از قدرت و نقض معیارهای جهانی حقوق بشر است؛ از جمله ممنوعیت رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز و استفاده نادرست از زور توسط نیروهای انتظامی. استفاده عمدی از وسایل تفریحی که ظاهراً بیضرر هستند برای وارد کردن آسیبهای پایدار، نشاندهنده یک برنامه حسابشده برای ترساندن و مجازات مخالفان است.
۷. تولیدکنندگان تفنگ های پینتبال
با وجود کاربرد گسترده تفنگهای پینتبال در واحدهای مختلف امنیتی جمهوری اسلامی، تنوع مدلهای مورد استفاده محدود و عمدتاً از چند تولیدکننده آمریکای شمالی است. موارد مستند شده نشان میدهند، که بیشتر سلاحهای مورد استفاده به دو شرکت خاص تعلق دارند. همین موضوع سوالات بالقوهای را در مورد رعایت مقررات کنترل صادرات ایالات متحده و تعهدات بینالمللی حقوق بشر مطرح میکند.
۱.۷. تیپمن – ایالات متحده آمریکا و کانادا
شرکت آمریکایی-کانادایی «تیپمن» فعالیت خود را در سال ۱۹۸۳ در شهر فورت وین در ایالت ایندیانا با تولید نمونههای شبیه سازی شده از سلاحهای گرم آغاز کرد. در پی تغییرات قوانین مربوط به سلاح در آمریکا در سال ۱۹۸۶، دنیس تیپمن پدر، بنیانگذار شرکت، مسیر فعالیت را به تولید تجهیزات پینتبال تغییر داد. در سال ۲۰۰۴، خانواده تیپمن حدود ۸۰ درصد از سهام شرکت را به شرکت سرمایهگذاری «سامیت پارتنرِز» (Summit Partners) واگذار کردند. با این حال، دنیس تیپمن پسر همچنان در هیأت مدیره و حوزه توسعه محصولات شرکت فعال باقی ماند. در سال ۲۰۱۴، تیپمن اسپورتس با «جی.آی. اسپورتز» (GI Sportz)، مالک محصولات پیشرو دیگری مانند «وی- فورس» (V-Force) و «اِمپایر» (Empire) ادغام گردید و به دنبال آن به همراه تمام داراییهای «جی.آی. اسپورتز» توسط مجموعه «کور اوت دور» (Kore Outdoor) خریداری شد و تیپمن را تحت برند Kore قرار گرفت.[۱۷۴]
شرکت کور اوتدور، با دفتر مرکزی در مونترال، کِبِک در کانادا، یکی از تولیدکنندگان و توزیعکنندگان مطرح جهانی تجهیزات پینتبال و تفنگ بادی است. این شرکت علاوه بر کانادا، در ایالات متحده نیز دفتر دارد و شبکههای توزیع گستردهای را در سراسر آمریکای شمالی و اروپا راهاندازی کرده است. این شرکت تقریباً ۲۵۰ نفر نیروی انسانی دارد و سالانه میلیاردها پینتبال تولید میکند. در سال ۲۰۲۲، یک شرکت سرمایهگذاری خصوصی مستقر در تورنتو کانادا به نام «آیرون بریج اکویتی پارتنرز اند منیجمنت» (Ironbridge Equity Partners & Management) درصد بالایی از سهام کور اوت دور را خرید و کنترل آن را به دست گرفت. مدیریت اجرایی شرکت در حال حاضر بر عهده بیلی سِرانسکی (Billy Ceranski) است.[۱۷۵]
شواهد تصویری و ویدئویی نشان میدهند، که تفنگ های پینتبال تیپمن به طور گستردهای در اردوهای آموزشی و تمرینی توسط واحدهای امنیتی جمهوری اسلامی مورد استفاده قرار میگیرند؛ از جمله در گردانهای امنیتی امام علی سپاه، یگان ویژه فراجا و یگان ویژه فاتحین (زیرمجموعه بسیج).[۱۷۶] هر چند بسیاری از تصاویر اعتراضهای سال ۱۴۰۱ یا وضوح پایینی دارند یا از فاصله دور گرفته شدهاند، که شناسایی دقیق مدل سلاحها را غیر ممکن می سازد، اما ویژگیهای قابل مشاهده سلاحهای حمل شده توسط نیروهای امنیتی شباهت زیادی به مدلهای تیپمن دارد که نشاندهنده استفاده احتمالی از آنها است.[۱۷۷]
دست کم در یک مورد، اعضای گروه «نخسا» تصویری از یک تفنگ پینتبال را منتشر کرده اند، که بر روی آن نشانِ تجاری تیپمن به وضوح دیده می شود.[۱۷۸] نخسا یا «نیروهای خودجوش سرزمینهای اسلامی»، یک گروه شبه نظامی است که اعضا آن خود را «فداییان علی خامنهای و سردار قاسم سلیمانی» معرفی میکنند. این گروه با فعالیت های سپاه در سوریه و ایران مرتبط است. شواهد موجود نشان میدهند، که اعضای این گروه در سرکوب اعتراضات آبان ۹۸ و همین طور اعتراضات سال ۱۴۰۱ در مناطق مختلف تهران از جمله صادقیه، نازیآباد و شهرری حضور داشته و به عنوان بخشی از ساختار سرکوب عمل کردهاند.[۱۷۹]
۲.۷. دای پِرسیژن – ایالات متحده آمریکا
شرکت دای پِرسیژن، که معمولاً با نام دای نیز شناخته میشود، در سال ۱۹۹۴ توسط دیو دیهان در شهر سندیگو، ایالت کالیفرنیا تأسیس شد. این شرکت خصوصی با بیش از ۱۰۰ نفر نیروی انسانی، در طراحی و ساخت تجهیزات پینت بال تخصص دارد و تفنگها یا مارکرهای پینتبال سری «ماتریکس» (Matrix) آن به طور گسترده ای در مجامع حرفه ای پینتبال شناخته شدهاند. افزون بر این کسب و کار، بخش صنعتی این شرکت که با عنوان «دای سی اِن سی» (DYE CNC) شناخته میشود، در حوزه ماشینکاری دقیق برای صنایع هوافضا، پزشکی و دفاعی فعالیت دارد.[۱۸۰]
بر پایه اطلاعات منتشر شده در منابع عمومی به نظر می رسد، که نیروهای نخسا در جریان سرکوب خشونت آمیز اعتراضات سال ۱۴۰۱ از تفنگ های پینتبالی استفاده کرده اند، که شباهت های ظاهری قابل توجهی به مدل های «اِم ۲» (M2) و «اِم ۳» (M3) ساخت شرکت دای دارند.[۱۸۱]
در حالی که در اکثر تصاویر منتشرشده از عملیاتهای گروه نخسا در سال ۱۴۰۱ نشانی از معترضان دیده نمیشود، یک مورد استثنا وجود دارد: فردی خونآلود روی زمین افتاده و تصویری دیگر، تفنگ پینتبالی شبیه به مدلهای اِم ۲ یا اِم ۳ ساخت شرکت دای را در کنار او نشان میدهد. نوشته همراه تصویر، فرد زخمی را «نمونه کار» توصیف میکند. این صحنه میتواند نشان دهنده استفاده احتمالی از تفنگ پینتبال در عملیات کنترل جمعیت باشد. با این حال، زمان، مکان و شرایط ثبت این تصاویر نامشخص است.[۱۸۲]
گروه نخسا همچنین در کانال خود در تلگرام ویدئویی را منتشر کرده است، که در آن یکی از اعضای این گروه در یک منطقه مسکونی در حال شلیک پیاپی و بدون هدف مشخص با سلاحی شبیه به تفنگ پینتبال مدل اِم ۲ محصول شرکت دای دیده میشود.[۱۸۳]
صدای برخورد گلولهها با سطوح مختلف در این ویدئو نشان میدهد، که فرد شلیک کننده به جای گلولههای معمول پینتبال، از گلولههای فلزی استفاده کرده است.[۱۸۴] افزون بر این ویدئو، این گروه تصاویری را نیز از اقدامات خود در جریان سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱منتشر کرده است، که در دست کم یکی از آنها آثار برخورد گلوله های سخت با یک اتومبیل پارک شده به وضوح قابل مشاهده است.[۱۸۵] اینگونه اقدامات از جنبههای مختلف با مقررات مربوط به استفاده از سلاحهای با قابلیت کُشندگی کمتر مغایرت دارند.
۳.۷. مسئولیت تولیدکننده در قبال سوءاستفاده از سلاحهای ساخته شده برای مقاصد تفریحی
تفنگهای پینتبال ابزارهایی تفریحی و غیر کشنده هستند. روشن نیست که تولیدکنندگان شناسایی شده این تجهیزات، یعنی شرکتهای تیپمن و دای پرسیژن، مستقیماً در انتقال محصولات خود به ایران دخالت داشته یا بر آن کنترل داشتهاند، به ویژه با توجه به قوانین تحریمهای آمریکا بر علیه ایران. با این حال، واضح است که این شرکتها بر استفاده رژیم ایران از محصولاتشان برای وارد کردن صدمات جدی، از جمله آسیب دائمی به چشمها، که نقض حقوق بشر بینالمللی محسوب میشود و شامل ممنوعیت رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز و رعایت اصل ضرورت و تناسب در استفاده از زور است، کنترلی نداشتهاند.
طبق استانداردهای بینالمللی، مسئولیت یک شرکت زمانی مطرح میشود که آن شرکت بداند یا باید بداند که محصولاتش برای نقض حقوق بشر مورد استفاده قرار میگیرند، یا اگر اقداماتی انجام داده باشد که استفاده کشنده از محصولاتش را تسهیل کند. هر چند اثبات مسئولیت مستقیم در این مورد دشوار است، استفاده مکرر از محصولات تیپمن و دای پرسیژن در شرایطی که اعمال دقت لازم در زنجیره توزیع از سوی آنها روشن نیست، به صورت بالقوه می تواند این شرکت ها را در معرض خطر حقوقی و آسیب به شهرت قرار دهد؛ چه بر اساس قوانین بینالمللی، مقررات کنترل صادرات آمریکا، یا دعاوی مدنی در حوزه قضایی کشورهای دیگر.
۸. قوانین ناظر بر استفاده از اسلحه توسط نیروهای امنیتی و نظامی
اگر چه سلاحهای کمتر کشنده در سطح جهان توسط نیروهای انتظامی و امنیتی مورد استفاده قرار میگیرند، اما استفاده از آنها براساس قوانین داخلی و استانداردهای بینالمللی حقوق بشر تنظیم میشود. یک چارچوب بینالمللی بنیادی در این زمینه «راهنمای سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون» است، که توسط دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد تدوین شده است.[۱۸۶] این راهنما اصول ضرورت، تناسب، تمایز و احتیاط را تبیین میکند که میتوانند بهعنوان معیارهایی برای تدوین یا ارزیابی قوانین داخلی در کشورهایی که به رعایت تعهدات حقوق بشری متعهد هستند، مورد استفاده قرار گیرند. دولتها بر اساس حقوق بینالملل، هم تعهدات مثبت و هم تعهدات منفی دارند: آنها موظفند چارچوبهای قانونی شفاف وضع کنند، آموزش و نظارت مناسب فراهم آورند و نقضکنندگان را از طریق تحقیقات مؤثر و بیطرف و اعمال اقدامات بازدارنده پاسخگو سازند.
جمهوری اسلامی ایران نیز قوانینی را در مورد استفاده از سلاح گرم توسط نیروهای امنیتی و نظامی وضع کرده است، اما این قوانین دارای کاستیهای متعدد بوده و از استانداردهای مندرج در اسناد بینالمللی فاصله دارند. حتی همین چارچوب قانونی موجود نیز اغلب به طور ناپیوسته و ناکافی اجرا میگردد، که نگرانیهایی را هم از منظر قوانین داخلی و هم از منظر تعهدات بینالمللی ایران ایجاد میکند.
قانون «بکارگیری سلاح توسط مأمورین نیروهای مسلح در موارد ضروری» مصوب ۱۳۷۳، اصلیترین قانون ناظر بر نحوه استفاده از سلاحهای کشنده و کمتر کشنده در ایران است.[۱۸۷] مواد ۱ و ۱۱ این قانون، حمل و استفاده از سلاح را برای مأموران مسلح شامل نیروهای انتظامی، نظامی، امنیتی و مأموران وزارت اطلاعات مجاز دانسته است.[۱۸۸] ماده ۳ این قانون استفاده از سلاح گرم را صرفاً در شرایط ضرورت مجاز میداند، از جمله دفاع از خود، دفاع از دیگران، بازداشت مجرمان، جلوگیری از فرار بازداشتشدگان، حفاظت از تأسیسات، تجهیزات و پرسنل، و پاسخ به تهدیدها یا نقض مرزها. مهم تر از همه، این قانون رعایت اصول اعمال حداقل زور، هشدار پیشین، و ترتیب سلسله مراتبی یعنی شلیک هشدار، هدفگیری بخشهای پایینی بدن و، تنها بهعنوان آخرین راهکار، هدفگیری بخش بالایی بدن را الزامی میداند.[۱۸۹]
براساس ماده ۴ قانون مذکور، مأموران انتظامی و نیروهای نظامی که مأموریت برقراری نظم در ناآرامیها و تجمعات «غیرقانونی» را بر عهده دارند، تنها در صورت صدور دستور از سوی فرمانده عملیات مجاز به استفاده از سلاح خواهند بود. این امر صرفاً زمانی امکانپذیر است، که ابتدا سایر ابزارها و شیوههای قانونی برای اعاده نظم به کار گرفته شده و مؤثر واقع نشده باشد و همچنین پیشتر به افراد حاضر نسبت به احتمال بهکارگیری سلاح، اخطار و اتمام حجت داده شده باشد.[۱۹۰]
هرچند تشخیص مصادیق ناآرامی در صلاحیت شورای تأمین استان و یا شهرستان است، مطابق اصل ۲۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تشکیل اجتماعات و برگزاری راهپیماییها، مشروط بر عدم حمل سلاح و رعایت مبانی اسلام، از حقوق شهروندی محسوب میشود.[۱۹۱] این تضمین قانون اساسی تنشی حقوقی با برداشتهای اجرایی از مفهوم اغتشاش ایجاد میکند و خطر سرکوب غیرقانونی فعالیتهای مدنی مشروع را برجسته میسازد.
ماده ۶ همچنین استفاده از سلاح گرم علیه وسایل نقلیه را محدود میکند و چنین اقدامی را فقط در مواردی مجاز میداند که وسیله نقلیه به سرقت رفته باشد، کالای قاچاق، افراد فراری، مواد مخدر، سلاح یا مهمات غیرقانونی حمل کند، درگیر حمله به افراد باشد یا به هر نحو دیگری تهدید قریبالوقوعی محسوب شود. مأموران از نظر قانونی موظفند که قبل از توسل به نیروی کشنده، هشدار دهند و تمام اقدامات جایگزین را انجام دهند.[۱۹۲]
در جریان تهیه این گزارش، چندین دستورالعمل داخلی نیروهای امنیتی به دست آمده و بررسی شد. این دستورالعملها، از جمله دستورالعملهای صادر شده برای یگانهای ویژه فراجا و گردانهای امنیتی امام علی، اصولی را در مورد استفاده از تفنگهای شاتگان و همچنین محدودیتهایی در مورد بهکارگیری آنها تعیین میکنند. در دستورالعمل استفاده از تفنگ شاتگان توسط یگانهای ویژه نیروی انتظامی آمده است:
«… فقط در مواقعی که شدت آشوب زیاد یا آشوبگران قصد حمله و یورش به تاسیسات و تجهیزات و خودروها را داشته باشند، فقط بنا به دستور فرمانده در فاصله ۵۰ متری و با گلوله های ساچمه ای از شماره ۶ به بالا به سمت پا شلیک می شود. لازم به ذکر است؛ گلوله باید طوری شلیک شود، که در فاصله ۲ متری پای اغتشاشگران به زمین برخورد کند.»[۱۹۳]
جزوه آموزشی گردان یکم امنیتی شهید متوسلیان، وابسته به گردانهای امام علی در شهرستان البرز، شامل دستورالعمل تفصیلی مشابهی در خصوص نحوه بهکارگیری سلاح شاتگان است. بر اساس مفاد این دستورالعمل، در شرایط اجبار به استفاده از این سلاح در فاصله کمتر از ۵۰ متر، تیراندازی صرفاً باید به بخشهای پایینتنه یا زیر پای فرد هدف معطوف گردد تا از بروز صدمات شدید جلوگیری شود. در فواصل بیش از ۵۰ متر، محدوده مجاز تیراندازی صرفاً ناحیه کمر اعلام شده و هرگونه شلیک به ناحیه سر یا سایر نقاط حساس بدن ممنوع است. [۱۹۴]
در بخش دیگری از این دستورالعمل تصریح گردیده است، که در استفاده از گلولههای پلاستیکی سخت، هدفگیری به سمت سر در فواصل کمتر از ۲۵ متر بهطور مطلق ممنوع میباشد، تا از ایجاد آسیبهای جبرانناپذیر یا مرگبار پیشگیری شود. افزون بر این، در خصوص کاربرد گلولههای ساچمهای سُربی نیز تأکید شده است، که تیراندازی به افراد در فاصله کمتر از ۵۰ متر ممنوع بوده و در فواصل بیش از آن نیز باید بهطور جدی از شلیک به نواحی حساس و بهویژه صورت اجتناب گردد.[۱۹۵]
مدارک میدانی و گزارشهای مستند از اعتراضات سال ۱۴۰۱ نشان میدهند، که نیروهای انتظامی و امنیتی به طور سازمانیافته مقررات مربوط به استفاده از سلاحهای شاتگان و دیگر تجهیزات کمتر کشنده را نادیده گرفتهاند. این در حالی است که قواعد داخلی، استفاده از این سلاحها را صرفاً در شرایط ناآرامی شدید یا تهدید مستقیم مجاز میداند و بهطور مشخص فاصله شلیک، اندازه مجاز ساچمه و ضرورت هدفگیری به سمت زمین یا بخشهای پایینتنه را تعیین کرده است. با وجود این، مأموران در موارد متعدد به سوی بالاتنه یا سر شلیک کردهاند، اهدافی خارج از محدوده مجاز را هدف قرار دادهاند و از ساچمههایی با کالیبر بالا استفاده کردهاند که میتواند منجر به جراحات جدی یا مرگ شود. این رفتارها نقض آشکار مقررات داخلی و استانداردهای بینالمللی، از جمله «پروتکلهای سازمان ملل در مورد بهکارگیری پرتابههای ضربهای» (Kinetic Impact Projectiles or KIPs) بوده و گستره و شدت آسیبهای وارده به روشنی گویای این تخلفات است.[۱۹۶]
تعداد زیادی از افرادی که به عنوان نیروهای لباسشخصی توصیف شدهاند، بدون آن که وابستگی رسمی آنان به نهادهای امنیتی یا انتظامی، از جمله گردانهای امنیتی امام علی و یگانهای بسیج فاتحین احراز شده باشد، بهطور گسترده به سلاحهای شاتگان مجهز و در میدان بهکار گرفته شدند. حتی با فرض این که تمامی این افراد از نیروهای رسمی بوده باشند، نحوه استفاده آنان از سلاح گرم در موارد مکرر ناقض مقررات قانونی و آییننامههای داخلی بوده است. آنان غالباً در فاصلههایی فراتر از حدود مجاز شلیک کرده و نواحی فوقانی بدن، از جمله سر، صورت و دیگر بخشهای حساس را هدف قرار دادهاند؛ اقدامی که آشکارا در تعارض با الزامات مربوط به ضرورت، تناسب، اخطار قبلی و حداقل استفاده از زور قرار دارد. در موارد متعدد نحوه بهکارگیری زور بهگونهای بوده که به نظر می رسد هدف آن تنبیه، وارد آوردن درد شدید، ایراد صدمات جدی یا حتی سلب حیات بوده است.
اعضای یگانهای ویژه نیروی انتظامی و نیروهای امنیتی همچنین از فشنگهای ساچمهای فلزی با کالیبر بالا، از جمله گلولههای چهارپاره ۹تایی و ۱۲تایی، استفاده کردهاند؛ اقدامی برخلاف ممنوعیتهای مربوط به استفاده از پرتابههایی که قادر به وارد آوردن صدمات شدید یا مرگبار هستند. این مهمات به صورت بیضابطه و از فاصله نزدیک به سوی معترضان و رهگذران شلیک شده اند که نقض آشکار پروتکلهای سازمان ملل در مورد به کارگیری پرتابههای ضربهای به شمار میرود. دستورالعملهای سازمان ملل در خصوص سلاحهای کمتر کشنده، صراحتاً هدف گرفتن سر، صورت یا گردن را ممنوع میداند و استفاده از پرتابههای فلزی پوشیده شده با لایه لاستیکی را نیز به دلیل خطرات شدید آن منع کرده است. چنین رفتاری مصداق بارز بهکارگیری غیرقانونی زور در چهارچوب حقوق بینالملل محسوب میشود.[۱۹۷]
چارچوب حقوقی ایران در زمینه استفاده از سلاحهای گرم با استانداردهای بینالمللی فاصله دارد و حتی همین قوانین حداقلی نیز در جریان اعتراضهای سال ۱۴۰۱ بهطور گسترده نادیده گرفته شدند. استفاده از تفنگهای شاتگان و مهمات کمترکشنده باعث ایجاد آسیبها و تلفات غیرقانونی گسترده شد. بر اساس معیارهای بینالمللی حقوق بشر، این اقدامات مصداق استفاده غیرقانونی از زور بوده، اصول ضرورت، تناسب و احتیاط را نقض میکنند و میتوانند به محرومیت خودسرانه از حیات یا وارد شدن آسیب بدنی تعبیر شوند. استفاده از سلاحهای گرم با هدف مجازات یا آسیبرساندن به جای بازگرداندن نظم، نشاندهنده نقض سازمان یافته حقوق و فاصله آشکار میان قانون و اجراست و رژیم ایران را در معرض مسئولیت بینالمللی قرار می دهد.
۹. مطالعات موردی استفاده کشنده از سلاحهای کمتر کشنده
سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱ در ایران، نشاندهنده یک کارزار سازمانیافته خشونت علیه شهروندان بیسلاح بود. نیروهای امنیتی معترضان و افراد حاضر در محل را با سلاحهای گرم، شاتگان، تفنگهای پینتبال و گاز اشکآور هدف قرار دادند که باعث مرگ، نابینایی و جراحات دائمی شد. مطالعات موردی زیر، این خشونت حسابشده و سازوکارهای دولتی که موجب نقض گسترده حقوق بشر و جنایات علیه بشریت شدهاند را به تصویر میکشند.
۱.۹. نابینا سازی هدفمند
در جریان اعتراضات روز چهارشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ در شهر اسفراین، استان خراسان شمالی، مأموران نیروی انتظامی بدون رعایت الزامات قانونی مربوط به استفاده از سلاح گرم اقدام به تیراندازی کردند. در ویدئویی که لحظاتی پیش از زخمی شدن الهه توکلیان ضبط شده است، جمعیت معترضان دیده می شوند که به صورت کاملاً مسالمتآمیز در حال سر دادن شعار های ضد حکومتی هستند. در همین ویدئو مرد جوانی دیده میشود، که از داربستی بالا رفته و اقدام به پاره کردن پوستر علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی می کند.[۱۹۸] در ویدئوی دیگری که از زاویهای متفاوت تصویربرداری شده، یک مأمور نیروی انتظامی قابل مشاهده است، که با هدایت یک افسر مافوق، دست کم دو بار به طور مستقیم و بدون هیچ گونه هشدار قبلی به سوی فردی که در حال پاره کردن پوستر است، شلیک میکند.[۱۹۹]
به نظر میرسد مرد جوانی که بر بالای داربست قرار داشت، پس از اصابت گلوله به پایین سقوط کرده و سپس بازداشت میشود. در ویدئوی دیگری که ادامهٔ همین اعتراضات را به تصویر میکشد، یکی از مأموران نیروی انتظامی با تفنگ شاتگان در خیابان و در میان مردم دیده میشود؛ این در حالی است که هیچ نشانهای از اقدامات خشونتآمیز از سوی معترضان مشاهده نمیگردد و تنها صدای شعارهای ضد حکومتی و دشنام شنیده میشود.[۲۰۰]
لحظاتی بعد همین مأمور مسلح به سمت گروهی از افراد که الهه توکلیان هم در میانشان است بازمیگردد و بدون هیچ هشداری شلیک میکند. سپس دوربین به آن سمت می رود و نشان می دهد، که گروهی از مردم الهه توکلیان را احاطه کرده و سعی می کنند که با آب صورت خون آلودش را بشویند. به گفته الهه توکلیان، مأمور فراجا از فاصله کمتر از ۵۰ متر به سمت وی شلیک کرد؛ شلیکی که منجر به نابینایی وی شد.[۲۰۱]
این اقدامات نقض روشن ماده ۶ (حق حیات) و ماده ۷ (ممنوعیت شکنجه و رفتار یا مجازات ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز) میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی است. همچنین، هدف گرفتن سازمانیافته غیرنظامیان بیدفاع و ماهیت گسترده و عمدی تیراندازیها، مطابق ماده ۷ اساسنامه رم، مصداق جنایت علیه بشریت به شمار میآید؛ بهویژه در قالب اقدام به قتل، شکنجه و سایر اعمال غیرانسانی.[۲۰۲] از منظر داخلی، این اقدامات ناقض قانون استفاده از سلاح توسط مأموران نیروهای مسلح در موارد ضروری و همچنین دستورالعملهای یگان ویژه فراجا بوده است، که اصول ضرورت، تناسب، هشدار و هدفگیری به قسمت پایین تنه را تعیین میکنند. استفاده از سلاحهای شاتگان و فشنگهای ساچمهای در این دو مورد از طریق مجاری تأمین تحت کنترل دولت امکانپذیر شده است، امری که بر ارتباط مستقیم میان تأمین سلاح و ارتکاب نقض حقوق بشر تأکید میکند.
۲.۹. حمله با پینتبال
در تاریخ ۱۶ آذر ۱۴۰۱، ویدئویی در محله اکباتان تهران ضبط شده است که نشاندهنده دستگیری یک فرد توسط نیروهای لباسشخصی میباشد. در این ویدئو، فرد بازداشت شده به آرامی روی یک نیمکت نشسته و هیچ گونه مقاومت یا رفتار تهدیدآمیزی از خود نشان نمیدهد. یکی از مأموران لباس شخصی به طور ناگهانی به او نزدیک شده، از فاصلهای کمتر از نیم متر، تفنگ پینتبال خود را مستقیم به سمت صورت وی نشانه رفته و شلیک میکند. صدای شلیک در ویدئو به وضوح شنیده میشود. پس از این واقعه، فرد مذکور به مکان نامعلومی منتقل میگردد.[۲۰۳]
استفاده از سلاح پینتبال در این شرایط، نشاندهنده تلاشی عمدی برای وارد کردن آسیب شدید بدنی به منظور مجازات، تحقیر و ایجاد ترس و وحشت است و نقض ماده ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی محسوب میشود. همچنین، به دلیل ماهیت سازمانیافته این اقدامات، میتواند مصداق جنایت علیه بشریت طبق اساسنامه رُم باشد. سلاح پینتبال احتمالاً از طریق انجمن پینتبال ایران و فدراسیون ورزشهای همگانی ایران تأمین شده است، که با وجود آنکه به ظاهر سازمانهایی مدنی و غیرنظامی هستند، تحت نظارت سپاه پاسداران فعالیت میکنند. این موضوع نشان میدهد که چگونه زنجیرههای تأمین وسایل ورزشی برای تسهیل سرکوب مورد سوءاستفاده قرار گرفتهاند.
۳.۹. حمله به وسایل نقلیه
گزارشهای متعدد از سال ۱۴۰۱ نشان میدهند که مأموران نیروهای انتظامی و امنیتی ایران از فاصله نزدیک به خودروهای در حال عبور تیراندازی کردهاند؛ اقدامی که به مرگ و جراحات جبرانناپذیر برخی افراد انجامیده است. شواهد موجود بیانگر آن است که این اقدامات بهطور عمدی و با هدف تنبیه یا وارد کردن آسیب شدید به معترضان و رهگذران صورت گرفته و از این رو، نه تنها نقض صریح مقررات داخلی مربوط به استفاده از سلاح گرم است، بلکه همچنین مواد ۶ و ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی و قواعد سازمان ملل متحد در خصوص استفاده از سلاحهای کمتر کشنده را نقض کرده اند.
دستکم چهار شهروند در سه استان مختلف در جریان چنین حملاتی کشته شدند. در هر چهار مورد، شواهد مستند از جمله تصاویر و شهادت شاهدان عینی از صحنه تأیید میکنند، که نیروهای انتظامی و امنیتی بدون دلیل موجه از سلاح گرم استفاده کردند. در تنها یک مورد، مأمور متخلف محکوم گردید، در حالی که در سایر موارد هیچگونه پاسخگویی قضایی ای صورت نگرفت.[۲۰۴] این اقدامات با معیارهای قتل و سایر اعمال غیرانسانی مندرج در اساسنامه رُم انطباق دارند و بخشی از یک الگوی ساختاری سرکوب را تشکیل میدهند.
استمرار این گونه اقدامات نشاندهنده آن است که چنین رفتارهایی در عمل به یک رویه ساختاری در میان نیروهای انتظامی و امنیتی تبدیل شده است. در یکی از ویدئوهای منتشرشده در فضای مجازی، بازداشت یک معترض در حوالی دانشگاه صنعتی شریف در تهران به تصویر کشیده شده است. در این ویدئو، گروهی از مأموران امنیتی موتورسوار با صورتهای پوشیده، از فاصلهای کمتر از چند متر با تفنگ پینتبال بهسوی سرنشین خودرویی که در حال فیلمبرداری از صحنه بوده، شلیک میکنند. شکسته شدن شیشه خودرو بر اثر برخورد گلوله، حکایت از استفاده از مهماتی با هسته فلزی سخت دارد.[۲۰۵]
در یک حادثه مشابه که در شب ۲۴ آبان ۱۴۰۱ رخ داد، علی دلپسند به همراه همسرش، بهاره، و دختر خردسالش با خودروی شخصی در یکی از بلوارهای شهر رشت، استان گیلان، در حال عبور بودند. زمانی که بهاره دست خود را از پنجره خودرو بیرون آورد و علامت پیروزی نشان داد، یکی از مأموران مسلح با تفنگ شاتگان به سمت خودروی آنها شلیک کرد. در پی این تیراندازی، یکی از چشمان علی دلپسند به شدت آسیب دید و او بینایی آن چشم را از دست داد. همچنین چندین ساچمه به صورت بهاره اصابت کرد و خرد شدن شیشههای خودرو موجب جراحت دست دختر خردسالشان شد.[۲۰۶]
هدفگیری عمدی وسایل نقلیه و سرنشینان آنها، مصداق محرومسازی خودسرانه از حق حیات و شکنجه بوده و نقض مواد ۶ و ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی محسوب میشود. همچنین، براساس اصول مربوط به جنایات علیه بشریت، این اقدامات مصداق آزار و شکنجه و سایر رفتارهای غیرانسانی است. استفاده از شاتگانها و آن چه به اصطلاح مهمات کمتر کشنده نامیده میشود در این حملات، نقش سامانههای تدارکاتی دولت را در تسهیل مستقیم ارتکاب چنین نقضهای حقوق بشری برجسته میکند.
۴.۹. استفاده بیرویه از گلولههای فلزی هستهدار و پرتابههای گاز اشکآور
صدها ویدئو و پروندههای پزشکی مربوط به اعتراضات سال ۱۴۰۱ نشان میدهند، که مأموران انتظامی و امنیتی بهطور بیرویه و خارج از چارچوب قانونی، معترضان و افراد حاضر در محل را هدف قرار داده و اغلب سر، صورت و چشمها را نشانه گرفتهاند. برخورد گلولههای فلزی هستهدار و پرتابههای گاز اشکآور باعث جراحات شدید، نابینایی دائمی، شکستگی جمجمه و در برخی موارد مرگ شده است. این یافتهها بهطور گستردهای مستندسازی شده و توسط پروندههای پزشکی و سایر شواهد هم زمان تأیید میشوند.
در یکی از ویدئو های منتشرشده در فضای مجازی، گروهی از مأموران لباسشخصی مسلح در کنار خودرویی منتسب به نیروی انتظامی مشاهده میشوند. محل وقوع این رویداد مهرشهر کرج و زمان ثبت آن مهرماه ۱۴۰۱ اعلام شده است. در این ویدئو، دو نفر از نیروهای مذکور در کنار خودرو موضع گرفته و به صورت پیدرپی به سمت آن سوی خیابان تیراندازی میکنند، در حالیکه چند نفر دیگر از آنها به سمت نقطهای که به نظر میرسد کانون حریق یا ناآرامی باشد، حرکت کرده و دست به تیراندازی می زنند.[۲۰۷]
در ویدئویی که در تاریخ ۱۰ مهر ۱۴۰۱ توسط یکی از شهروندان در خیابان جمهوری تهران ضبط شده است، مشاهده میشود که گروهی پرتعداد از مأموران یگان ویژه فراجا در حالی که سوار بر موتورسیکلت هستند، در میان ازدحام جمعیت و ترافیک سنگین، به طور مکرر و بدون هدف گیری مشخص اقدام به تیراندازی به سمت معترضان، رهگذران و وسایل نقلیه عبوری مینمایند.[۲۰۸]
در ویدئویی دیگری که در تاریخ ۱۶ مهر ۱۴۰۱ و در حوالی دانشگاه صنعتی شریف در تهران ضبط شده است، گروهی از مأموران لباس شخصی مشاهده میشوند، که به طور مستقیم و پیوسته به سوی جمعی از معترضان تیراندازی میکنند. این نیروهای امنیتی، که برخی از آنها فاقد ظاهر معمول مأموران حکومتی هستند، همگی بدون استثنا مسلح اند. شلیکها جان معترضان و عابران حاضر در محل را که در تیررس گلوله ها قرار داشتند در خطر می انداختند. در هیچ نقطه ای از ویدئو نشانهای دیده نمیشود که حاکی از تهدید یا اقدام خشونتآمیز از سوی معترضان علیه مأموران باشد. دست کم یک مأمور دیده میشود که گلوله های گاز اشکآور را به صورت مستقیم به سوی معترضان شلیک میکند؛ اقدامی که برخلاف رویههای استاندارد کنترل جمعیت است.[۲۰۹]
این رفتارها تنها محدود به فضاهای باز نبوده و در محیطهای بسته نیز رخ داده است، جایی که خطر برای جان و امنیت افراد حتی بیشتر بود. تصاویر ایستگاه متروی تئاتر شهر تهران در تاریخ ۲۰ مهر ۱۴۰۱ نشان میدهند، که مأموران نیروی انتظامی در میان جمعیت مستقر بودند، در حالی که شعارهای ضد دولتی در ایستگاه طنینانداز میشد. در یکی از صحنهها، مأموران گاز اشکآور را از بالای پلهبرقی شلیک میکنند که موجب ایجاد وحشت گسترده و فرار مضطربانه مردم شد.[۲۱۰] یک ویدیوی دیگر از همان ایستگاه، به تاریخ ۲۵ آبان ۱۴۰۱، مأموران نیروی انتظامی را همراه با افرادی لباس شخصی و مسلح به تفنگهای پینتبال نشان میدهد. در این فیلم، یکی از مأموران لباس شخصی که ظاهراً گلولههای پینتبال با هسته فلزی شلیک میکند، بارها به داخل یک واگن قطار تیراندازی میکند.[۲۱۱]
شلیکهای مستقیم و بیضابطه سلاحهای کمتر کشنده در فاصله نزدیک، به ویژه در فضاهای محدود یا شلوغ، خطر جدی ای برای جان و سلامت افراد داشته، با استانداردهای بینالمللی استفاده از زور مغایرت دارد و براساس ماده ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، شکنجه محسوب میشود. راهنمای سازمان ملل در مورد سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون تأکید میکند، که شلیک بیضابطه، متوالی یا هم زمان چند پرتابه، دقت را کاهش داده و با اصول ضرورت و تناسب سازگار نیست. استفاده از پرتابههای فلزی، از جمله پرتابههای شلیک شده از سلاحهای شات گان، در هیچ شرایطی مجاز نیست.[۲۱۲]
این حوادث الگویی مکرر از بیتفاوتی شدید نیروهای امنیتی نسبت به جان و ایمنی شهروندان را نشان میدهد که منجر به صدها مورد مرگ و جراحات شدید شده است. برای نمونه، در شامگاه ۲۵ آبان ۱۴۰۱، در جریان اعتراضات در بندرعباس، فرید رشیدی از فاصله نزدیک هدف تیراندازی مستقیم با گلولههای ساچمهای نیروهای امنیتی قرار گرفت. معاینات پزشکی نشان داد که دوازده ساچمه در سر او، چهار ساچمه در چشم و چند ساچمه دیگر در شکم، قفسه سینه و پاهایش فرو رفته است. در نهایت، او بینایی یک چشم خود را از دست داد. رشیدی اظهار داشته است که مأمور شلیک کننده عمداً و با آگاهی کامل به سر او هدفگیری کرده بود.[۲۱۳]
در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱، دست کم نُه نفر در پی اصابت مستقیم گلوله های گاز اشکآور دچار آسیبهای جدی شدند. این آسیبها فراتر از نابینایی بوده و در موارد متعددی به شکستگی و تغییر شکل جمجمه منجر شده است. برخی از قربانیان به دلیل شدت برخورد پرتابهها از فاصله نزدیک، دچار فرو رفتگیهای قابل مشاهده در جمجمه شدهاند.
یک ویدئو که در شبکه های اجتماعی منتشر شده، گروهی از مأموران نیروی انتظامی را در میانه خیابانی پرتردد در محله مدائن تهران نشان می دهد، که در حال شلیک گاز اشکآور به سمت دیگر خیابان هستند. نحوه قرارگیری دستان آنها در زاویهای حدود ۹۰ درجه و مسیر پرتابهها نشان میدهد، که گلوله ها به طور مستقیم به سمت جلو شلیک شدهاند. با توجه به ابعاد ظاهری صحنه، عرض خیابان بیش از ۱۵ متر به نظر نمیرسد و فاصله مأموران تا پیادهروی مقابل کمتر از ۳۰ متر است.[۲۱۴]
پیامدهای چنین روشهایی در چندین پرونده مستند آشکار شده است. فرزاد مرادینیا، فعال کارگری اهل سنندج در استان کردستان، پس از اصابت یک گلوله گاز اشکآور از فاصله نزدیک به چشمش، بینایی خود را برای همیشه از دست داد؛ این حادثه همچنین باعث آسیب دائمی به ساختار جمجمه او شد.[۲۱۵]
در نمونهای مشابه، سپهر خالقی در تاریخ ۲۴ آبان ۱۴۰۱، در جریان یکی از تجمعات اعتراضی در بلواری واقع در غرب تهران، هدف شلیک مستقیم گلوله گاز اشکآور از فاصله نزدیک توسط موتور سواران مسلح قرار گرفت. این شلیک منجر به نابینایی در یک چشم و آسیب جدی به بخشی از جمجمه او شد. وی پس از انجام سه عمل جراحی، از جمله ترمیم جمجمه و جایگذاری پروتز چشمی، همچنان با عوارض جسمی و پیامدهای اجتماعی این حادثه مواجه است.[۲۱۶]
شلیک گاز اشکآور به سمت معترضان به تلفات جانی نیز منجر شده است. یک مورد تأیید شده مربوط به ابوالفضل امیرعطایی، پسر ۱۶ ساله ای است که گلوله گاز اشکآور به صورت مستقیم به سرش اصابت کرد. او پس از گذراندن چند ماه در کما، بر اثر جراحات وارده درگذشت.[۲۱۷]
۵.۹. تیراندازی به سبک اعدام
یکی از روشن ترین شواهد ویدئویی که نشان دهنده شلیک عمدی مأموران امنیتی از فاصلهای کشنده به سوی معترضان است، فیلمی است که لحظات ضرب و شتم و تیراندازی به پوریا علیپور را ثبت کرده است. این ویدئو، که بیش از دو دقیقه به طول میانجامد و حاوی صحنههایی آزاردهنده است، توسط یکی از شهروندان از طبقات بالایی ساختمانی مقابل محل حادثه فیلم برداری شده است. در این تصاویر، دهها مأمور نیروی انتظامی، دستکم در دو نوبت، به علیپور حملهور شده و او را به شدت مورد ضرب و شتم قرار میدهند. در بخشی از این ویدئو، یکی از مأموران سوار بر موتور بارها از روی بدن علیپور، که در آستانه در ورودی حیاط یک ساختمان مسکونی روی زمین افتاده است، عبور میکند.[۲۱۸]
چند لحظه ای بعد از این که مأموران نیروی انتظامی از محل دور می شوند، دو نفر نیروی امنیتی لباس شخصی به پوریا علیپور که همچنان بی حرکت بر روی زمین افتاده است نزدیک شده و دوباره با شدت شروع به کتک زدن وی می کنند. کمی بعد یکی از مأموران دیگران را کنار میزند و با تفنگ شاتگان مستقیم و از فاصله کمتر از یک متر به صورت علیپور شلیک میکند.[۲۱۹]
۱۰. رنج شدید و آسیبهای جبرانناپذیر سلاحهای کمتر کشنده
از میان ۱۳۴ تن از آسیبدیدگان شناساییشده در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱ در ایران، دستکم ۲۳ نفر زن و ۱۱۱ نفر مرد بودهاند که در ۲۴ استان و ۴۷ شهر مختلف دچار جراحت شدهاند. میانگین سنی آسیب دیدگان ۲۹ سال است. در میان آنها، دستکم ۱۱۴ نفر بر اثر شلیک گلولههای ساچمهای، نُه نفر در اثر اصابت گلولههای پینتبال، و نُه نفر دیگر به دلیل برخورد مستقیم گلولههای گاز اشکآور مجروح و دچار نقص عضو شدهاند. جز در موارد معدودی که افراد در اثر شلیک ساچمههای سُربی از فاصله نزدیک به دست و پا دچار معلولیت شدهاند، اغلب قربانیان از ناحیه سر، صورت و چشم هدف قرار گرفتهاند.
فراتر از آن چه در این گزارش مستند شده است، آمار پزشکان و مراکز درمانی نشان میدهد که صدها نفر دیگر در سراسر ایران دچار آسیبهای مشابه شدهاند. در آبان ۱۴۰۱، نامهای سرگشاده توسط گروهی از پزشکان منتشر شد، که در آن حداقل ۵۰۰ مورد آسیب جدی چشمی در سه بیمارستان تهران و دستکم ۸۰ مورد در استان کردستان گزارش شده بود.[۲۲۰] اعتراضات سراسری حداقل به مدت سه ماه پس از آن ادامه یافت و موارد مستند دیگری نیز پس از آن رخ داد، که تداوم هدف قرار دادن سر و چشم را تأیید میکند.
به جز چند مورد انگشت شمار، هیچ یک از این تخلفات مورد بررسی قضایی قرار نگرفته و مرتکبان آن نه شناسایی شدهاند و نه تحت پیگرد قانونی قرار گرفتهاند. در مواردی که اقدامات قانونی آغاز شده، هیچ مجازات قابل توجهی اعمال نشده است.
در بسیاری از موارد، حضور مداوم نیروهای امنیتی در مراکز درمانی باعث شد که قربانیان از ترس بازداشت از مراجعه برای درمان خودداری کنند. این امر به طور مستقیم به صدمات جبرانناپذیر، از جمله نابینایی دائمی و از دست دادن چشمها، منجر شد. نمونه بارز آن محمدحسین عرفان است که در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ به چشمش تیراندازی شد؛ وقفههای درمانی و آسیبهای روانی مزمن باعث بروز عوارضی شد که در نهایت به مرگ او انجامید.[۲۲۱] این پرونده، تأثیر ترکیبی صدمات جسمانی، ارعاب سازمان یافته و ممانعت عمدی از دسترسی به مراقبتهای پزشکی را به عنوان بخشی از یک استراتژی هدفمند برای آسیبرسانی نشان میدهد.
زخمی شدن چشمها بر اثر تیراندازی، درد شدید و طاقتفرسایی را ایجاد میکند. گزارشهای پزشکان حاکی از آن است، که بسیاری از قربانیان رنج بسیار زیادی را متحمل شده و برخی حتی برای رهایی از درد غیرقابل تحمل درخواست خارج کردن چشم های خود را کردهاند.[۲۲۲] این خود گویای شدت آزار و رنجی است، که به عمد بر قربانیان تحمل شده است.
پیامدهای روانی نیز به همان اندازه شدید است: قربانیان از اضطراب مزمن، افسردگی، انزوای اجتماعی و ترس مداوم از بازداشت، بیتوجهی پزشکی و مواجهه مکرر با خشونت گزارش میدهند. این رنج چندلایه، ترس مورد نظر را تشدید کرده و ماهیت سازمان یافته این اقدامات را برجسته میسازد.
شلیک به چشمان معترضان نوعی شکنجه عمدی است، که با هدف ایجاد ترس اعمال میشود. صدها مورد از این آسیب ها شامل نوجوانان و بزرگسالان نشاندهنده الگویی است که با تأیید و حمایت دولت انجام شده و سلاحهای مورد استفاده در آنها از طریق کانالهای مرتبط با دولت تأمین و بازتوزیع شدهاند. هدف قرار دادن چشمها و صورت، بیانگر تلاشی حسابشده برای ناتوانسازی معترضان و ایجاد نمونههای هشداردهنده است. این اقدامات با ماده ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی مغایرت دارد، مصداق جرایم علیه بشریت طبق اساسنامه رُم است و قوانین داخلی مربوط به استفاده از سلاح گرم را نقض میکند. با تحمیل درمان طولانیمدت، انجام جراحیهای متعدد و دوره بهبودی طولانی، مقامات اطمینان حاصل میکنند که قربانیان همچنان از نظر جسمی معلول، از نظر اجتماعی منزوی و از نظر روانی آسیبدیده باقی بمانند. از این رو، کور کردن معترضان هم آسیبی فوری است و هم ابزاری برای کنترل اجتماعی، ایجاد ترس و وحشت، که گاهی منجر به مرگ میشود.
نتیجهگیری
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که نیروهای امنیتی ایران در جریان سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱ به صورت نظاممند و گسترده از سلاحهای موسوم به کمترکشنده استفاده کردهاند، که این امر منجر به وارد آمدن آسیبهای شدید و غالباً غیر قابل جبران به شهروندان غیرنظامی شده است. پراکندگی جغرافیایی قربانیان در استانهای متعدد، ماهیت سازمانیافته و هماهنگ این عملیات را برجسته میسازد.
تحلیل صدها ویدئو، تصویر، تحقیقات در منبعباز، و مصاحبه با قربانیان و شاهدان، استفاده مکرر از پرتابههایی را مستند میکند که عمداً به نواحی سر، چشمها و سایر اندامهای حیاتی از فاصله نزدیک شلیک شدهاند. چنین رفتاری ناقض قوانین داخلی ایران، پروتکلهای امنیتی داخلی، و همچنین استانداردهای بینالمللی از جمله راهنمای سازمان ملل درباره سلاحهای کمتر کشنده در اجرای قانون و همچنین اصول اساسی استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون است.
بررسیهای پزشکی توسط پزشکان متخصص، به ویژه در زمینه جراحات چشمی، تأیید میکند که بسیاری از آسیبها با هدفگیری عمدی نواحی حساس بدن همخوانی دارد. موارد متعددی منجر به نابینایی کامل شده و رنج جسمی دائمی و آسیب روانی عمیق به همراه داشته است. این شواهد نشان میدهد که سلاحهای کمترکشنده در عمل بهعنوان ابزار شکنجه، ایجاد رنج طولانیمدت، و در برخی موارد قتل فراقضایی به کار گرفته شدهاند.
تکرار و گستردگی این نوع جراحات بیانگر الگوی رفتاری عامدانه و هماهنگ است که میتواند مصداق جنایت بر اساس حقوق بینالملل تلقی شود، از جمله نقض حق حیات، آزادی از شکنجه یا رفتار ظالمانه، و آزادی تجمع و تشکل.
این تحقیق همچنین تولیدکنندگان مشخصی را شناسایی کرده است، که محصولات آنان توسط نیروهای امنیتی ایران مورد استفاده قرار گرفته اند. شرکتهای ترکیهای هاتسان، آکار و سارسیلماز تأمینکننده تفنگهای شاتگان و یا تکنولوژی آن بودهاند. همچنین شرکت اروپایی چِدیت و شرکتهای آمریکای شمالی تیپمن و دای پِرسیژن به ترتیب اجزای مهمات و سلاحهای پینتبال را تولید کردهاند که در سرکوب اعتراضات مسالمتآمیز در ایران به کار رفته است. شواهد موجود از جمله تصاویر، ویدئوهای آموزشی و مستندات تأیید کننده، استفاده از این محصولات توسط نیروهای ایرانی را ثابت میکند.
شباهتهای ظاهری و فنی میان سلاحهای مشاهده شده و مدلهای تولیدی این شرکتها، از جمله طراحی بدنه، اجزا و علائم تجاری، دلایل موجهی را برای انتساب آنها فراهم میسازد؛ حتی در غیاب سوابق رسمی فروش. نقش تولیدکنندگان و واسطهها در تأمین این سلاحها میتواند پیامدهای حقوقی ای برای آنان براساس مقررات بینالمللی کنترل تسلیحات، قوانین صادرات، و حقوق بشر ایجاد کند. این شرکتها ممکن است به دلیل قصور در انجام دقت لازم، تسهیل استفاده از محصولاتشان در نقض حقوق بشر، یا تخطی از محدودیتهای مربوط به صادرات اقلام با کاربرد دوگانه یا نظامی، مسئول شناخته شوند.
توصیه ها
(۱) طبقهبندی تفنگ های شاتگان و پینتبال بهعنوان کالاهای با کاربرد دوگانه
چشمانداز حقوقی تفنگ های شاتگان و پینتبال با ظهور پرتابگرهای کمترکشنده که گلولههایی مانند توپهای لاستیکی سخت یا گلولههای فلزی پرتاب میکنند، در حال تغییر است. اگرچه این وسایل به صورت سنتی سلاح محسوب نمیشوند، اما قابلیت آنها در ایجاد آسیب جدی یا مرگ و سوءاستفاده مستند شده در نقض حقوق بشر، پایه محکمی برای طبقهبندی دوباره آنها فراهم میکند. بر اساس چارچوبهایی مانند توافقنامه واسناار و مقررات اتحادیه اروپا درباره اقلام با کاربرد دوگانه، این تجهیزات باید بهعنوان محصولات دوکاربردی دستهبندی شوند. این امر آنها را تحت کنترلهای صادراتی سختگیرانهتری قرار میدهد، که مستلزم ارزیابی کامل کاربران نهایی و مصرفکنندگان نهایی است، به ویژه در مواردی که خطرات حقوق بشری وجود دارد. چنین طبقهبندی دوباره ای، مبنای قانونی لازم برای تنظیم تجارت بینالمللی آنها و کاهش احتمال سوءاستفاده را فراهم میآورد.
(۲) الزام شرکتهای تولیدکننده به انجام «بررسی بایسته»
تولیدکنندگان تجهیزات با کاربرد دوگانه، مسئولیت قانونی و اخلاقی دارند که از استفاده از محصولات خود در ارتکاب نقض حقوق بشر جلوگیری کنند. مطابق با اصول راهنمای سازمان ملل متحد در زمینه تجارت و حقوق بشر، این مسئولیت مستلزم انجام دقت بایسته (due diligence) جامع در سراسر زنجیره تأمین است. در حالی که دقت لازم در مراحل اولیه زنجیره (Upstream)، مانند بررسی تأمینکنندگان و مواد خام استاندارد محسوب میشود، تولیدکنندگان باید خطرات مراحل پایانی (Downstream) را نیز مد نظر قرار دهند. این شامل پیگیری مقصد نهایی محصولات برای جلوگیری از انتقال آنها به بازیگرانی است که در سرکوب، شکنجه یا کشتار غیرقانونی مشارکت دارند، حتی از طریق واسطهها یا کانالهای غیرمستقیم. دقت لازم مؤثر در مراحل پایانی، مستلزم نظارت دقیق بر استفاده پس از فروش، نگهداری سوابق شفاف کاربران نهایی و همکاری با جامعه مدنی و سازمانهای غیردولتی محلی برای شناسایی خطرات نوظهور است. سیاستهای قوی داخلی برای انطباق و رعایت مقررات (internal compliance)، پاسخگویی شرکتها و اعتبار اخلاقی آنها را تقویت کرده و مسئولیتهای احتمالی براساس قوانین داخلی و بینالمللی را کاهش میدهد.
(۳) تقویت نظارت و شفافیت در زنجیره تأمین
سوءاستفاده از سلاحهای کمتر کشنده توسط رژیمهای سرکوبگر مانند ایران، ضرورت شفافیت کامل زنجیره تأمین را برای مستندسازی و پیشگیری از نقض حقوق بشر برجسته میکند. نهادهای بینالمللی، دولتهای صادرکننده و جامعه مدنی باید از طریق نظارت مؤثر، تحقق این شفافیت را تضمین کنند. نظارت مؤثر مستلزم شناسایی دقیق کاربران نهایی، مستندسازی مسیرهای انتقال، گزارشدهی منظم به نهادهای بینالمللی و ایجاد سازوکارهای هشدار زودهنگام برای شناسایی کشورها یا گروههای پرخطر با سابقه سوءاستفاده است.
تولیدکنندگان باید گزارشهای دورهای در مورد زنجیره تأمین ارائه کنند، با ناظران مستقل همکاری نمایند و در چارچوبهای بینالمللی تطابق با اصول برای شرکت های تجاری حضور داشته باشند. سیستمهای حقوقی نیز باید برای قربانیانی که با استفاده غیرانسانی از این سلاحها آسیب میبینند، دسترسی به راهکارهای قانونی مطابق با حقوق بینالملل فراهم کنند. زنجیرههای تأمین شفاف و براساس قانون میتوانند، از استفاده از این تجهیزات جهت سرکوب جلوگیری کنند.
یافتههای این مطالعه نشان میدهد که این نوع خشونت، آسیبهای روانی و اجتماعی شدیدی ایجاد میکند و بیتوجهی به آن به معنای تأیید ضمنی سرکوب است. اقدامات بینالمللی فوری و هدفمند برای جلوگیری از سوءاستفاده و حفظ کرامت انسانی ضروری است.
پیوست اول – افرادی که در اعتراضات ۱۴۰۱ در اثر استفاده از سلاحهای کمتر کشنده جان باختند
پیوست دوم – افرادی که در اعتراضات ۱۴۰۱ در اثر استفاده از سلاحهای کمتر کشنده مجروح شدند
[۱] ه. راستگو، «رمزگشایی سیاست ایران: برگه اطلاعات نوامبر ۲۰۱۹»، ایرانوایر (۲۸ آذر ۱۳۹۸)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/en/features/66568-1 (منبع به زبان انگلیسی).
[۲] آیدا قجر، «چشمهایش؛ سید جواد موسوی را با شلیک به چشمهایش کشتند»، ایرانوایر (۲۳ اسفند ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/special-features/114752.
[۳] آیدا قجر، «چشمهایش؛ محمدحسین عرفان، آبان ۹۸ چشمانش را داد، امسال جانش را»، ایرانوایر (۱۶ اسفند ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در ?https://iranwire.com/fa/special-features/126108.
[۴] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «گردان های امنیتی امام علی (ع)»، تلگرام (۳ اردیبهشت ۱۴۰۰)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/13386.
[۵] «کارشناسان: مایکل آیزنشتات»، مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، قابل دسترسی در https://www.washingtoninstitute.org/experts/michael-eisenstadt (آخرین بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «درباره ما»، منابع کایران، قابل دسترسی در http://www.chiron-resources.com/about.html (آخرین بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی(؛ همچنین نگاه کنید به «اِن. آر. ینسن.جونز»، مجمع تجارت تسلیحات، قابل دسترسی در https://www.forumarmstrade.org/nrjenzenjones.html (آخرین بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به حساب کاربری «کالیبر آبسکیورا»، ایکس، قابل دسترسی در https://x.com/CalibreObscura (آخرین بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۶] آیدا قاجار و همکاران، «استفاده جمهوری اسلامی از کور کردن به عنوان سلاح جنگی علیه معترضان»، ایرانوایر (۳۰ شهریور ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://static.prod.iranwire.com/pdfcomponent/Blinding_as_a_Weapon_of_Suppression_IUhe.pdf(منبع به زبان انگلیسی).
[۷] «راهنمای سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون»، دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد (۲۰۲۰)، قابل دسترسی در
https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/HRBodies/CCPR/LLW_Guidance.pdf (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «راهنمای سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون»)؛ همچنین نگاه کنید به قطعنامه ۳۴/۱۶۹ مجمع عمومی، «اصول اساسی استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون»، سند سازمان ملل متحد A/CONF.144/28/Rev.1 (۱۹۹۰)، قابل دسترسی در https://www.un.org/ruleoflaw/blog/document/basic-principles-on-the-use-of-force-and-firearms-by-law-enforcement-officials/ (منبع به زبان انگلیسی).
[۸] «ترخیص مواد اولیه تا سقف ۹۰ درصد بدون کد رهگیری»، مهر (۱۹ فروردین ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در ترخیص مواد اولیه تا سقف ۹۰ درصد بدون کد رهگیری – خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. .
[۹] «هکرهای «قیام تا سرنگونی» سرورهای مجلس ایران را هک کردند»، بی بی سی فارسی (۲۴ بهمن ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/articles/clj95gy023jo.
[۱۰] «از سوی روابط عمومی مجلس منتشر شد: توضیحاتی درباره از دسترس خارج شدن سایت های مجلس»، ایسنا (۲۴ بهمن ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در توضیحاتی درباره از دسترس خارجشدن سایتهای مجلس – ایسنا.
[۱۱] کانال قیام تا سرنگونی (t.me/ghyamsarnegouni)، «بسته جامع حمایت همه جانبه از عوامل دور زننده تحریمها به ویژه در صورت لو رفتن و دستگیری»، تلگرام (۲۴ بهمن ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://t.me/ghyamsarnegouni/3107.
[۱۲] «ایران ‘ستاد تدابیر ویژه مقابله با تحریم’ تشکیل داده است»، بی بی سی فارسی (۹ تیر ۱۳۸۹)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/iran/2010/06/100630_l03_nuc_sanctions.
[۱۳] «جهانگیری خبر داد: راه اندازی ستاد مقابله با تحریم با تصویب شورای عالی امنیت ملی»، شرق (۹ تیر ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://www.pishkhan.com/news/93379.
[۱۴] «در نشست نمایندگان دولت و بخش خصوصی تهران مطرح شد: ستاد مقابله با تحریم تشکیل شود»، اتاق ایران آنلاین، (۲۰ تیر ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://otaghiranonline.ir/news/۱۴۰۰۶/ستاد–مقابله–با–تحریم–تشکیل–شود.
[۱۵] «کانال قیام تا سرنگونی»، رک. زیرنویس ۱۱.
[۱۶] قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت سازمان ملل متحد، سند S/RES/1929 سازمان ملل متحد، (۱۹ خرداد ۱۳۸۹)، قابل دسترسی در ?https://www.un.org/securitycouncil/en/s/res/1929-%282010%29 (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۷] همان.
[۱۸] «استقبال ایران از ‘پایان’ تحریم های تسلیحاتی سازمان ملل متحد»، بی بی سی فارسی (۲۶ مهر ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/iran-54587382؛ همچنین نگاه کنید به «پایان تحریم تسلیحاتی ایران، ۵ سال پس از برجام»، یورونیوز (۲۷ مهر ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://parsi.euronews.com/2020/10/17/the-end-of-iran-s-arms-embargo-five-years-after-jcpoa (بحث درباره درباره انقضای تحریم تسلیحاتی ایران)؛ همچنین نگاه کنید به «اعلام رسمی پایان تحریمهای شورای امنیت علیه ایران»، خبرآنلاین (۲۷ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.khabaronline.ir/news/1826974 (بحث در مورد انقضای تحریمهای سازمان ملل).
[۱۹] «بیانیه درباره پایان محدودیتهای قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد»، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران (۲۶ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://mfa.gov.ir/portal/newsview/731863؛ همچنین نگاه کنید به «پایان رسمی تحریمهای شورای امنیت علیه ایران مطابق قطعنامه ۲۲۳۱»، تابناک (۳۰ مهر ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://www.tabnak.ir/fa/news/1266907 (بحث درباره انقضای تحریمهای سازمان ملل علیه ایران).
[۲۰] «مقرره شورای اتحادیه اروپا شماره ۲۶۴/۲۰۱۲، روزنامه رسمی اتحادیه اروپا، ۲۰۱۲، (L 87) صفحه ۲۶، قابل دسترسی در https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02012D0035-20120123 (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «آییننامه شورای اتحادیه اروپا»)؛ همچنین نگاه کنید به «مقرره شورای اتحادیه اروپا شماره ۲۶۷/۲۰۱۲، روزنامه رسمی اتحادیه اروپا، ۲۰۱۲، (L 88) صفحه ۱، قابل دسترسی درhttps://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32012R0267؛ همچنین نگاه کنید به «مقرره شورای اتحادیه اروپا شماره ۴۲۸/۲۰۰۹، روزنامه رسمی اتحادیه اروپا، ۲۰۰۹، (L 134) صفحه ۱، قابل دسترسی در ?https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32009R0428؛ همچنین نگاه کنید به «فهرست مشترک نظامی اتحادیه اروپا، موضع مشترک شورای اتحادیه اروپا شماره ۲۰۰۸/۹۴۴/ CFSP روزنامه رسمی اتحادیه اروپا، ۲۰۰۸، (L 335) صفحه ۹۹، قابل دسترسی درhttps://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:52023XG0228(01).
[۲۱] «اساسنامه بنیاد تعاون نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران»، وکالت آنلاین، قابل دسترسی در https://www.vekalatonline.ir/laws/۹۷۵۷/اساسنامه–بنیاد–تعاون–نیروی–انتظامی–جمهوری–اسلامی–ایران/ (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴).
[۲۲] همان.
[۲۳] «رای شعبه دیوان عدالت اداری درباره بنیاد تعاون ناجا و صلاحیت دیوان عدالت اداری»، دانشنامه تخصصی ویکی حقوق (۱۳ مرداد ۱۳۹۲)، قابل دسترسی در رای شعبه دیوان عدالت اداری درباره بنیاد تعاون ناجا و صلاحیت دیوان عدالت اداری – ویکی حقوق.
[۲۴] «آمریکا چند نهاد و مقام ایرانی از جمله وزیر کشور و نیروی انتظامی را تحریم کرد»، یورونیوز (۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://parsi.euronews.com/2020/05/20/us-imposes-new-sanction-on-iran-including-interior-minister-and-national-police.
[۲۵] «شرکت ناجی پاس»، رسمیو، قابل دسترسی در https://web.archive.org/web/20241120125931/https://rasmio.com/company/10102553397/%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA%20%D9%86%D8%A7%D8%AC%DB%8C%20%D9%BE%D8%A7%D8%B3/ (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «شرکت ناجی پاس»، ثبت نما، قابل دسترسی در https://web.archive.org/web/20250128230918if_/https://sabtnama.com/Company/5977 (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) (معرفی شرکت ناجی پارس).
[۲۶] «ثبت نما»، رک. زیرنویس ۲۵.
[۲۷] «بیست و یکمین نمایشگاه ایپاس ۲۰۲۴ – ۱۴۰۳ + عکس»، تجهیزات امنیت آریو ایمن، قابل دسترسی در https://arioimen.com/blog/3818/ایپاس-تهران/ (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «بیست و دومین نمایشگاه بین المللی ایپاس»، ایپاس، قابل دسترسی در https://ipasexpo.com/ (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴) (بحث درباره نمایشگاه ایپاس سال ۲۰۲۵ در تهران).
[۲۸] «حضور ۲۹ کشور در نمایشگاه ایپاس ۲۰۱۷»، ایسنا (۲۲ مهر ۱۳۹)، قابل دسترسی در https://www.isna.ir/news/96072211886.
[۲۹] منا هوبهفکر، «افتتاح هفدهمین نمایشگاه بینالمللی لوازم و تجهیزات پلیسی، امنیتی و ایمنی “ایپاس ۲۰۱۸ “»، ایسنا (۹ مهر ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://www.isna.ir/photo/97070905313.
[۳۰] «رسمیو»، رک. زیرنویس ۲۵.
[۳۱] «پژوهش توسعه ناجی»، کاربوم، قابل دسترسی در https://karboom.io/companies/پژوهش–توسعه–ناجی/overview (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «تجربهی کار در پژوهش و توسعه ناجی را دارید؟»، تجربههای کاری، قابل دسترسی در https://tajrobe.github.io/پژوهش–و–توسعه–ناجی/ (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) )بحث درباره برخی جزئیات شرکت پژوهش توسعه ناجی).
[۳۲] «شرکت ناجی پوشش سیستان و بلوچستان قطب پوشاک نظامی کشور است»، ایرنا (۲۴ آذر ۱۳۹۳)، قابل دسترسی در https://www.irna.ir/news/81427317.
[۳۳] «نجم کارت فراجا چیست نحوه ثبت نام و شارژ آن»، ۲۴نویس، قابل دسترسی در https://www.24nevis.ir/news/breaking-news/what-is-najm-kart-faraja/ (آخرین بازدید ۱۷ تیر ۱۴۰۴).
[۳۴] «نگاهی به فعالیتهای اقتصادی بنیاد تعاون نیروی انتظامی از بانکداری تا ساختمانسازی»، تجارت فردا (۱۹ بهمن ۱۳۹۲)، قابل دسترسی در https://www.tejaratefarda.com/بخش–اقتصاد-۳۵/۴۴۱۳-از–بانکداری–تا–ساختمان–سازی؛ همچنین نگاه کنید به «شکلگیری و توسعه فعالیتهای اقتصادی بنیاد تعاون در گفتوگو با یکی از مدیران سابق بنیاد: بنیانگذاری بنیاد»، تجارت فردا (۱۹ بهمن ۱۳۹۲)، قابل دسترسی در https://www.tejaratefarda.com/بخش–اقتصاد-۳۵/۱۳۸۶۶-بنیانگذاری–بنیاد (بحث درباره برخی جزئیات بنیاد تعاون ناجا).
[۳۵] «اصغریان در گفتگو با دانشجو: بخش خصوصی تولید کننده ۹۵ درصد تجهیزات امنیتی و ایمنی»، خبرگزاری دانشجو (۲۸ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://snn.ir/fa/news/1036954.
[۳۶] «رسمیو»، رک. زیرنویس ۲۵.
[۳۷] گروه ویژه اقدام مالی، «استانداردهای بینالمللی مقابله با پولشویی و تأمین مالی تروریسم و اشاعه: توصیههای گروه ویژه اقدام مالی (۲۰۲۳)»، قابل دسترسی در ?https://www.fatf-gafi.org/recommendations.html (منبع به زبان انگلیسی).
[۳۸] همان. همچنین نگاه کنید به «افتتاحیه دوازدهمین نمایشگاه ایپاس ۲۰۱۳»، فارس (۶ مهر ۱۳۹۲)، قابل دسترسی در https://farsnews.ir/Photo/1380357960000283145/افتتاحیه-دوازدهمین-نمایشگاه-ایپاس-۲۰۱۳ (بحث در مورد نمایشگاه ایپاس سال ۱۳۹۲ در تهران).
[۳۹] «بیانیه مطبوعاتی به مناسبت روز جهانی زن، وزارت خزانهداری مقامات و نهادهای ایرانی را به دلیل نقض جدی حقوق بشر تحریم کرد»، وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا (۱۷ اسفند ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1327 (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «جستجوی فهرست تحریمها – رضا اصغریان»، دفتر کنترل دارایی های خارجی (اُفَک)، قابل دسترسی در https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=41198 (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نام بردن از رضا اصغریان به عنوان یک فرد تحت تحریم).
[۴۰] امید شمس، «نظام با چه تجهیزاتی سرکوب میکند و تامین کنندگانش کیستند؟»، ایرانوایر (۱۳ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در ?https://iranwire.com/fa/features/109393 .
[۴۱] «وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا »، رک. زیرنویس ۳۹.
[۴۲] «درباره ما»، شرکت ناجی پارس امین، قابل دسترسی در https://najipars.ir/about-us/ (آخرین بازدید ۱ خرداد ۱۴۰۴).
[۴۳] «وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا »، رک. زیرنویس ۳۹.
[۴۴] «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳) دادههای صادرات ترکیه به ایران»، (UN Comtrade Database) پایگاه داده های تجارت سازمان ملل، قابل دسترسی در https://comtradeplus.un.org/TradeFlow?Flows=X&CommodityCodes=9303&Partners=364&Reporters=792 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (برای دیدن نتایج روی گزینه Preview کلیک کنید) (از این پس «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳) دادههای صادرات ترکیه به ایران»).
[۴۵] «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳۲۰) دادههای صادرات ترکیه به ایران»، (UN Comtrade Database) پایگاه داده های تجارت سازمان ملل، قابل دسترسی در https://comtradeplus.un.org/TradeFlow?Flows=X&CommodityCodes=930320&Partners=364&Reporters=792 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (برای دیدن نتایج روی گزینه Preview کلیک کنید) (از این پس «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳۲۰) دادههای صادرات ترکیه به ایران»).
[۴۶] «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶) دادههای صادرات ترکیه به ایران»، (UN Comtrade Database) پایگاه داده های تجارت سازمان ملل، قابل دسترسی در https://comtradeplus.un.org/TradeFlow?Frequency=A&Flows=X&CommodityCodes=9306&period=all&Partners=364&Reporters=792 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (کُد گمرکی کالا ۹۳۰۶ شامل این موارد است: «بمبها، نارنجکها، اژدرها، مینها، موشکها و مهمات جنگی مشابه و قطعات آنها، فشنگ و سایر مهمات، پرتابهها و قطعات آنها، شامل ساچمه و پودر فشنگ») (برای دیدن نتایج روی گزینه Preview کلیک کنید) (از این پس «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶) دادههای صادرات ترکیه به ایران»).
[۴۷] «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶۲۹) دادههای صادرات ترکیه به ایران»، (UN Comtrade Database) پایگاه داده های تجارت سازمان ملل، قابل دسترسی در https://comtradeplus.un.org/TradeFlow?CommodityCodes=930629&Reporters=792&Partners=364&Flows=X (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (برای دیدن نتایج روی گزینه Preview کلیک کنید) (از این پس «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶۲۹) دادههای صادرات ترکیه به ایران»).
[۴۸] «جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۵) دادههای صادرات ترکیه به ایران»، (UN Comtrade Database) پایگاه داده های تجارت سازمان ملل، قابل دسترسی در https://comtradeplus.un.org/TradeFlow?Frequency=A&Flows=X&CommodityCodes=9305&period=all&Partners=364&Reporters=792 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (برای دیدن نتایج روی گزینه Preview کلیک کنید).
[۴۹] «پردازان سیستم نماد آرمان»، نیروبیت، قابل دسترسی در https://niroobit.com/company/589 (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «بیانیه مطبوعاتی یک تبعه ایرانی به اتهام صادرات غیرقانونی تجهیزات الکتریکی به ایران متهم شد»، دفتر دادستانی ایالات متحده، ناحیه کلمبیا (۱۸ اسفند ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.justice.gov/usao-dc/pr/iranian-national-charged-illegally-exporting-electrical-equipment-iran (منبع به زبان انگلیسی) (بحث درباره اعلام جرم علیه یک تبعه ایرانی).
[۵۰] «دفتر دادستانی ایالات متحده »، رک. زیرنویس ۴۹؛ همچنین نگاه کنید به «پردازان سیستم نماد آرمان»، (Iran Watch) ایران واچ، قابل دسترسی در ?https://www.iranwatch.org/iranian-entities/pardazan-system-namad-arman (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد جزئیاتی در مورد شرکت پردازان سیستم نماد آرمان).
[۵۱] «ایران واچ»، رک. زیرنویس ۵۰؛ همچنین نگاه کنید به «جستجوی فهرست تحریمها – شرکت پردازان سیستم نماد آرمان»، دفتر کنترل دارایی های خارجی (اُفَک)، قابل دسترسی در https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=23479 (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نام بردن از شرکت پردازان سیستم نماد آرمان به عنوان یک نهاد تحت تحریم).
[۵۲] «دفتر دادستانی ایالات متحده »، رک. زیرنویس ۴۹؛ همچنین نگاه کنید به «جستجوی فهرست تحریمها – مهدی خوش قدم»، دفتر کنترل دارایی های خارجی (اُفَک)، قابل دسترسی در https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=42303 (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نام بردن از مهدی خوش قدم به عنوان یک فرد تحت تحریم).
[۵۳] «شرکت امواج نیلگون بوشهر»، (Iran Watch) ایران واچ، قابل دسترسی در ?https://www.iranwatch.org/iranian-entities/amvaj-nilgoun-bushehr-co (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۵۴] همان.
[۵۵] همان؛ همچنین نگاه کنید به «جستجوی فهرست تحریمها – شرکت امواج نیلگون بوشهر»، دفتر کنترل دارایی های خارجی (اُفَک)، قابل دسترسی در https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=42319 (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نام بردن از شرکت امواج نیلگون بوشهر به عنوان یک نهاد تحت تحریم).
[۵۶] «ایران واچ»، رک. زیرنویس ۵۳.
[۵۷] «ارز دولتی به چه کسانی تعلق می گیرد و چطور آن را بگیریم؟»، تابناک (۱۹ دی ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در ?https://www.tabnak.ir/fa/news/121470؛ همچنین نگاه کنید به «دانستنی های سفر: ثبت نام ارز دولتی چگونه است؟ نحوه دریافت ارز دولتی ۱۴۰۳»، فلای تودی (۲۶ فروردین ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://www.flytoday.ir/blog/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA (بحث در مورد نحوه دریافت ارز دولتی)؛ همچنین نگاه کنید به مریم سینایی، «درون هزارتوی نرخهای چندگانه ارز در ایران»، ایران اینترنشنال (۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴)، قابل دسترسی در https://www.iranintl.com/en/202504309977 (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد سیستم نرخهای مختلف ارز در ایران).
[۵۸] «توضیح بانک مرکزی درباره ارز ترجیحی و نرخ تورم»، دنیای اقتصاد (۲۶ فروردین ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/3959225-؛ همچنین نگاه کنید به سید اسماعیل داودی، «ارز ترجیحی، چه بود و چه میشود؟»، ایرنا (۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.irna.ir/news/84747554 (بحث در مورد نرخ ارز ترجیحی)؛ همچنین نگاه کنید به «در مورد ارز ترجیحی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، تابناک، قابل دسترسی در https://www.tabnak.ir/fa/tags/122432/1/%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D8%AD%DB%8C (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (بحث در مورد نرخ ارز ترجیحی).
[۵۹] «حذف ارز دولتی از ۲۰۰ قلم کالا / کالاهای اساسی گران میشوند؟»، فردای اقتصاد (۱۶ دی ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.fardayeeghtesad.com/news/35345.
[۶۰] «بیانیههای مطبوعاتی: خزانهداری شبکه بانکی سایه را که میلیاردها دلار برای ارتش ایران جابجا میکند، هدف قرار میدهد»، وزارت خزانهداری ایالات متحده آمریکا (۵ تیر ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2431 (منبع به زبان انگلیسی).
[۶۱] همان.
[۶۲] همان.
[۶۳] همان.
[۶۴] همان.
[۶۵] «صرافی ارز دیجیتال بایننس به شرکتهای ایرانی کمک کرد تا علیرغم تحریمها ۸ میلیارد دلار تجارت کنند»، (i24News) آی ۲۴ نیوز (۱۴ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/iran-eastern-states/1667630466-crypto-exchange-binance-helped-iranian-firms-trade-8-billion-despite-sanctions (منبع به زبان انگلیسی).
[۶۶] «اسرائیل ارز دیجیتالی را که گفته میشود برای تأمین مالی حزب الله و سپاه پاسداران ایران استفاده میشود، توقیف کرد»، صدای آمریکا (۶ تیر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.voanews.com/a/israel-seizes-cryptocurrency-said-to-be-used-to-finance-hezbollah-iran-s-revolutionary-guard/7155266.html (منبع به زبان انگلیسی).
[۶۷] «بررسی کامل صرافی نوبیتکس»، دنیای ترید (۱۸ شهریور ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://donyaye-trade.com/article/nobitex-exchange-review.
[۶۸] کیتلین پیترز و همکاران، «صرافی بایننس»، (Investopedia) اینوِست پِدیا (۱ آذر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.investopedia.com/terms/b/binance-exchange.asp (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به فدریکو ماچیونی، «مدیر عامل شرکت بایننس، تِنگ، میگوید که این شرکت هنوز در حال انتخاب محل دفتر مرکزی جهانی خود است»، یاهو فاینَنس (۱۹ آذر ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://ca.finance.yahoo.com/news/binance-still-choose-location-global-182307242.html (منبع به زبان انگلیسی) (گزارش اخبار مربوط به دفتر مرکزی بایننس).
[۶۹] «مصاحبه های با شهود» (۲۰۲۴) (موجود در آرشیو ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران)؛ همچنین نگاه کنید به فریبرز کرمی زند (@(f_karamizand، ایکس (۲ آبان ۱۴۰۱، ساعت ۱:۴۷ دقیقه بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/F_karamizand/status/1584602452703457280 (بحث در مورد سلاحهای کمتر کشنده در اختیار نیروهای انتظامی و امنیتی).
[۷۰] شهروند خبرنگار، «مردان سپاه در پادگان ورزش ایران»، ایرانوایر (۱۱ آذر ۱۳۹۴)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/sports/3050/؛ همچنین نگاه کنید به هانیه احمدی، «در گفت و گو با تلویزیون دیدبان ایران مطرح شد؛ فائزه هاشمی رفسنجانی: ابراهیم رئیسی خودش تصمیم گیر نیست او را اداره می کنند/ اگر دولت می خواهد موفق شود باید محمد مخبر را کنترل کنند/ انقلابی گری یک شو و نمایش است/ وزیر ورزش کاره ای نیست، معاون آقای نقدی وزارت ورزش را اداره می کند+فیلم»، دیده بان ایران، قابل دسترسی در https://www.didbaniran.ir/بخش–سیاسی-۳/۱۲۴۱۳۶- (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (بررسی انتقادات فائزه هاشمی رفسنجانی از افراد مختلف )؛ همچنین نگاه کنید به پیام یونسیپور، «یادگارهای ابراهیم رئیسی در ورزش؛ اعدام، سواستفاده، سرکوب»، ایرانوایر (۱ خرداد ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/129695 (بررسی عملکرد ابراهیم رئیسی در مدیریت فدراسیونهای ورزشی).
[۷۱] «فدراسیون تیراندازی جمهوری اسلامی ایران»، فدراسیون تیراندازی جمهوری اسلامی ایران، قابل دسترسی در https://www.irissf.ir/ (آخرین بازدید ۲۴ خرداد ۱۴۰۴).
[۷۲] «انتقاد رئیس فدراسیون تیراندازی از رئیس سابق: چرا هاشمی ۳۱ هزار یورو را زمان خودش برداشت نکرد»، ایسنا (۱۶ دی ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.isna.ir/news/1402101611313؛ همچنین نگاه کنید به «سردار قربانی مشاور رئیس ستاد کل نیروهای مسلح شد»، تسنیم (۱۱ دی ۱۳۹۴)، قابل دسترسی در https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/10/11/958919 (بحث در مورد انتصاب سرلشکر قربانی به سمت مشاور)؛ همچنین نگاه کنید به پیام یونسیپور، «مرتضی قربانی؛ کارنامه رییس سپاهی فدراسیون تیراندازی»، ایرانوایر
(۲ اسفند ۱۴۰۰)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/57316/ (بررسی ترکیب جدید هیأت مدیره فدراسیون تیراندازی).
[۷۳] «محمدی: مربیان ایرانی در المپیک پاریس درخشیدند»، تسنیم (۱۱ مرداد ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/05/11/3132419؛ همچنین نگاه کنید به «مسیب زاده مدیر عامل جدید باشگاه نیروی زمینی شد»، البرز ورزشی (۷ بهمن ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://alborzvarzeshi.com/News/d?id=4842&ts=13991107155924966 (بحث در مورد انتصاب جدید مسیب زاده).
[۷۴] «انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران»، انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران، قابل دسترسی در https://paintball.ir/pa/ (آخرین بازدید ۲۳ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «فدراسیون ورزشهای همگانی»، فدراسیون ورزشهای همگانی، قابل دسترسی در https://register.isfaf.ir/ (آخرین بازدید ۲۳ خرداد ۱۴۰۴) (در فهرست «رشته ورزشی» به ترتیب الفبا، نام پینتبال دیده می شود).
[۷۵] «هیات رئیسه انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران»، انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران، قابل دسترسی در هیات رئیسه انجمن (آخرین بازدید ۲۳ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «رضا آذریان سرپرست انجمن پینتبال شد»، فدراسیون ورزشهای همگانی (۲۶ اسفند ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در رضا آذریان سرپرست انجمن پینت بال شد (در فهرست به ترتیب الفبا نام «رشتههای ورزشی»، پینتبال به چشم میخورد).
[۷۶] «با حکم مجدآرا؛ باران چشمه رئیس انجمن پینتبال فدراسیون ورزشهای همگانی شد»، برنا (۱ اردیبهشت ۱۳۹۵)، https://borna.news/fa/amp/news/394945 .
[۷۷] «خلیلی: هدف فدراسیون ورزشهای همگانی بردن ورزش به میان مردم است/ سعی داریم میزان فعالیت بدنی ایرانی ها تا ۱۴۱۰به ۳۰ دقیقه برسد»، فدراسیون ورزشهای همگانی (۲۹ مرداد ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در خلیلی هدف فدراسیون ورزشهای همگانی بردن ورزش به میان مردم است.
[۷۸] «لوازم و تجهیزات پینتبال»، انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران، قابل دسترسی در مارکر پینت بال (تفنگ مخصوص ورزش پینت بال) | مرجع پینت بال ایران (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (نشان دادن تفنگ پینت بال رزمی امپایر بیتی-۴ کامبَت برای فروش)؛ همچنین نگاه کنید به «لوازم و تجهیزات پینتبال»، انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران، قابل دسترسی در هاپر | مرجع پینت بال ایران (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (نشان دادن نمایش هاپر DYE برای فروش)؛ همچنین نگاه کنید به «تفنگ پینتبال امپایر بیتی-۴ کامبَت»، اِیاِناِس گیر، قابل دسترسی در https://ansgear.com/bt-4-combat-paintball-gun/ (آخرین بازدید ۱۵ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نشان دادن مدل تفنگ پینت بال رزمی امپایر بیتی- ۴ کامبَت)؛ همچنین نگاه کنید به «لودر پینتبال دای روتور آر- ۲ (مدل آفتاب پرست)»، پینتبال اسپورتس، قابل
دسترسی در https://paintballsports.co.uk/dye-rotor-r-2-paintball-loader-chameleon/ (آخرین بازدید ۱۵ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نشان دادن مدل امپایر لودر پینتبال «روتور آر-۲» DYE).
[۷۹] «مکاتبات با فدراسیون بین المللی پینتبال» (۲۰۲۴) ( موجود در آرشیو ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران) (منبع به زبان انگلیسی).
[۸۰] «مجموعه قوانین پینتبال ۱۳۹۴»، انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران، قابل دسترسی در https://paintball.ir/قوانین–و–مقررات/ (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (از این پس «مجموعه قوانین پینتبال»)؛ همچنین نگاه کنید به «انجمن پینتبال جمهوری اسلامی ایران»، رک. زیرنویس ۷۴.
[۸۱] مجموعه قوانین پینتبال.
[۸۲] «شرکت خدمات ورزش تیراندازی و شکار زوبین»، رسمیو، قابل دسترسی در https://rasmio.com/company/10103120314 (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «واردات تجهیزات و سلاح تیراندازی ۲۰ برابر افزایش یافته است مشکل صدور پروانه حمل سلاح حل شود»، ایسنا (۱۵ تیر ۱۳۸۸)، قابل دسترسی در https://www.isna.ir/news/8804-06119(بحث در مورد افزایش واردات تجهیزات تیراندازی).
[۸۳] «پرداخت یک میلیارد تومان به فدراسیون تیراندازی برای خرید مهمات»، مهر (۲ دی ۱۳۹۸)، قابل دسترسی در https://www.mehrnews.com/news/4805278.
[۸۴] «مجوز واردات فشنگ فدراسیون تیراندازی اخذ شد»، ایرنا (۲۶ فروردین ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://www.irna.ir/news/82886922.
[۸۵] «آموزش بازرس سلاح گرم»، مؤسسه ملی عدالت (NIJ)، قابل دسترسی در https://nij.ojp.gov/nij-hosted-online-training-courses/firearms-examiner-training/module-05/alternate-materials#shotshell (آخرین بازدید ۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «گیج تفنگ ساچمه ای چیست؟»، اورویس (ORVIS)، قابل دسترسی در Guide To Shotgun Gauge | Orvis
(آخرین بازدید ۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (توضیح مفهوم گیج در تفنگهای شاتگان).
[۸۶] «گلولههای تفنگ ساچمه ای چگونه کار می کنند؟» لیبِرتی سِیف، قابل دسترسی در How Do Shotgun Shells Work? | What Are Shotgun Shells Filled With? (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «اندازههای پوکه فشنگ ساچمهای: نمودار مقایسه و اصطلاحات رایج»، گان نیوز دِیلی، قابل دسترسی در https://gunnewsdaily.com/shotgun-shell-sizes-comparison-chart-terms/ (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۸۷] «راهنمای جامع انواع پوکه فشنگ ساچمه زنی و کاربردهای آنها»، (Fusion Firearms) فیوژِن فایِرآرمس (۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://fusionfirearms.com/videovault/post/a-comprehensive-guide-to-shotgun-shell-types-and-their-applications (منبع به زبان انگلیسی).
[۸۸] «مؤسسه ملی عدالت»، رک. زیرنویس ۸۵؛ همچنین نگاه کنید به «منابع علمی فشنگ شاتگان برای انتخاب بار مناسب»، فدرال پِرِمیوم (Federal Premium)، قابل دسترسی در Federal2019-Shotshell.pdf (آخرین بازدید ۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد پوکههای تفنگ ساچمهای و سایر جزئیات مربوطه).
[۸۹] «مؤسسه ملی عدالت»، رک. زیرنویس ۸۵.
[۹۰] همان. همچنین نگاه کنید به «اِسلاگ تفنگ ساچمه ای»، رمینگتون (Remington)، قابل دسترسی در https://www.remington.com/shotshell/slugger-rifled-slug/ (آخرین بازدید ۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد مهمات با گِیجهای مختلف).
[۹۱] ارشاد علیجانی، «چگونه نیروهای امنیتی ایران با گلولههای «غیر جنگی» به قصد کشتن معترضان شلیک میکنند»، فرانس ۲۴ (۱۹ آبان ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در چگونه نیروهای امنیتی ایران با گلولههای «غیر جنگی» به قصد کشتن معترضان شلیک میکنند؛ همچنین نگاه کنید به «شمس»، رک. زیرنویس ۴۰.
[۹۲] ایرانوایر(@iranwire)، «شلیک مستقیم ماموران به معترضان»، اینستاگرام (۱۱ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/p/CjP-U40ta1C/?utm_source=ig_embed&ig_rid=17113c8d-d561-4571-8143-c517e7614a14.
[۹۳] «خشونت افسار گسیخته: سرکوب اعتراضات در مناطق کردنشین ایران – از شهریور تا آذر ۱۴۰۱»، مرکز اسناد حقوق بشر ایران (۹ تیر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://iranhrdc.org/protests-in-the-kurdish-areas-of-iran/ (منبع به زبان انگلیسی).
[۹۴] آیدا قجر، «چشمهایش؛۲۵۰ تا ۳۰۰ ساچمه در صورت و بدن یک معترض»، ایرانوایر (۱۷ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/videos/121333.
[۹۵]تسنیم، «دومین رزمایش امنیتی یگان ویژه فاتحین تهران بزرگ»، آپارات (۱۹ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/w69czh0؛ همچنین نگاه کنید به Soheilofsky (@soheil34874913)، ایکس (۶ آذر ۱۴۰۰، ساعت ۴:۳۱ دقیقه صبح)، قابل دسترسی در https://x.com/Soheil34874913/status/1464527345650479108 (نشان دادن تفنگ های شاتگان صیاد در اختیار نیروهای امنیتی)؛ همچنین نگاه کنید به Iran Defense commentary (unofficial) – @IranDefense، ایکس (۶ مهر ۱۴۰۱، ساعت ۱۱:۴۴ دقیقه صبح)، قابل دسترسی در https://x.com/IranDefense/status/1574787070991687681 (منبع به زبان انگلیسی) (نمایش سلاح های کمتر کشنده در اختیار نیروهای امنیتی)؛ همچنین نگاه کنید به شبکه حقوق بشر کردستان (@kurdistanHRN)، ایکس (۲۷ اسفند ۱۴۰۱، ساعت ۶:۱۴ دقیقه بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/KurdistanHRN/status/1637215868777111562 (نمایش نیروهای سپاه در جوانرود، استان کرمانشاه، در ۳۰ آبان ۱۴۰۱)؛ همچنین نگاه کنید به ثارالله انکوتی، «رزمایش هلی برن نیروهای یگان ویژه – کرمان»، تسنیم (۱۸ مهر ۱۴۰۰) قابل دسترسی در https://www.tasnimnews.com/fa/media/1400/07/18/2586942 (نمایش آموزش یگانهای ویژه فراجا در کرمان در سال ۱۴۰۰)؛ همچنین نگاه کنید به پژمان گنجی پور، «مانور موتورسواران بسیج»، ایمنا (۴ آذر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.imna.ir/photo/622016 (نمایش رزمایش نیروهای بسیج در شهر اصفهان در آذر ۱۴۰۱).
[۹۶] «رژه متوری گردان امام علی (ع)شهرستان دلفان استان لرستان»، آپارات، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/Q1D28 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «درود به بچه های گردان امام علی شهرستان بروجرد»، آپارات، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/dm09z (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (نمایش گردانهای امام علی در استان لرستان)؛ همچنین نگاه کنید به «گردان امنیتی امام علی(ع)»، آپارات، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/oib6364 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (گردانهای امام علی در استان اصفهان را نشان میدهد)؛ همچنین نگاه کنید به «رژه موتوری بسیجیان»، آپارات، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/v61gc9h (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (نیروهای بسیجی در استان سمنان را نشان میدهد)؛ همچنین نگاه کنید به «فیلم| رژه اقتدار و امنیت گردانهای امنیتی امام علی (ع)»، آپارات، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/bRPB5 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (گردانهای امام علی در استان مازندران را نشان میدهد)؛ همچنین نگاه کنید به «گردان امنیتی عملیات ویژه ۱۴۱ مالک اشتر»، آپارات، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/g57io75 (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (نمایش واحدهای امنیتی سپاه پاسداران در استان مازندران).
[۹۷] محسن آذرخانی، «به مناسبت هفته بسیج شرحی خلاصه وار از گردان های بسیج»، تلگرام (۲۹ آبان ۱۴۰۰)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/17967.
[۹۸] «آرشیو ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران»، رک. زیرنویس ۶۹.
[۹۹] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «کتاب آموزش بکارگیری و استفاده از سلاح ساچمه زنی شاتگان ماهر (Scort ایرانی) / سلاح امنیتی-انتظامی و ضد شورش» متعلق به یگان امنیتی امام علی استان بوشهر، تلگرام (۲۳ مهر ۱۴۰۲) ، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/34334 (از این پس «کتاب آموزش بکارگیری و استفاده از سلاح ساچمه زنی شاتگان ماهر»)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «کتاب آموزش نگهداری و بکارگیری از سلاح شاتگان ساخت صنایع شهید کاوه خراسان و شهید همدانی در مدل های مختلف همچون ماهر و صیاد» متعلق به گردان یکم امنیتی شهید متوسلیان در شهرستان البرز، تلگرام (۲۶ آذر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی درhttps://t.me/Iranian_Militarism/36393 (از این پس «کتاب آموزش نگهداری و بکارگیری از سلاح شاتگان ساخت صنایع شهید کاوه خراسان و شهید همدانی»).
[۱۰۰] جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳) دادههای صادرات ترکیه به ایران.
[۱۰۱] جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۳۲۰) دادههای صادرات ترکیه به ایران.
[۱۰۲] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «سلاح های ماسبرگ ۵۰۰ بکارگیری شده توسط رده های مختلف فراجا»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳) ، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53218؛ همچنین نگاه کنید به جنگ افزار (@military.tactical.ir)، «موسبرگ ۵۰۰ Mossberg ۵۰۰»، اینستاگرام (۲۳ اسفند ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/military.tactical_/reel/DHJZMFXJ0vD/ (بحث در مورد شاتگان ماسبرگ ۵۰۰)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «تصویر منتشر شده توسط خبرگزاری ایرنا از مراسم رونمایی امروز سلاح های انفرادی ساخت وزارت دفاع»، تلگرام (۱۷ اسفند ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/12458 (نمایش یک مدل از تفنگهای شاتگان ساخت داخل)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «از دیگر سلاح های رونمایی شده»، تلگرام (۱۷ اسفند ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/12466 (نمایش یک مدل از تفنگهای شاتگان ساخت داخل).
[۱۰۳] «درباره هاتسان»، شرکت هاتسان، قابل دسترسی در https://hatsan.com.tr/en/about-hatsan/ (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان های انگلیسی و تُرکی استانبولی)؛ همچنین نگاه کنید به امید شمس، «از اسلحه تا دوربین مداربسته: افراد و شرکتهای تامین کننده تجهیزات سرکوب»، ایرانوایر (۲۱ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/109716 (بحث در مورد زنجیره تأمین تجهیزات مورد استفاده در سرکوب).
[۱۰۴] «نمایه و تاریخچه شرکت اسلحه سازی هاتسان»، (Datanyze) دیتانیز، قابل دسترسی در https://www.datanyze.com/companies/hatsan-arms/372592127 (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «تفنگهای شکاری بیشهر در آلمان به نمایش گذاشته شدند»، (Anadoludabugun) آنادولودابوگون (۴ مارس ۲۰۲۲)، قابل دسترسی در https://anadoludabugun.com.tr/ekonomi/beysehirin-av-tufekleri-almanyada-gorucuye-cikti-160888h#google_vignette (منبع به زبان تُرکی استانبولی) (بحث در مورد نمایش تفنگهای شکاری بیشهیر در آلمان).
[۱۰۵] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «کمپانی hatsan»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53195.
[۱۰۶] «شمس»، رک. زیرنویس ۱۰۳.
[۱۰۷] «تفنگ های بادی ایران-هاتسان» (ایران هاتسان)، فیس بوک، قابل دسترسی در https://www.facebook.com/AIRGUNS.IR (آخرین بازدید ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی و تُرکی استانبولی).
[۱۰۸] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، رک. زیرنویس ۴؛ همچنین نگاه کنید به مش قربون (@mashghorboun)، ایکس (۱۸ مهر ۱۴۰۱، ساعت ۵:۵۷ دقیقه صبح)، قابل دسترسی در https://x.com/mashghorboun/status/1579410722773434368 (یک نیروی امنیتی لباس شخصی را نشان میدهد که تفنگ شاتگان در دست دارد)؛ همچنین نگاه کنید به ܢܘܕܪܢܐ (@nezaregar73)، ایکس (۵ آبان ۱۴۰۱، ساعت ۶:۵۵ دقیقه صبح)، قابل دسترسی در https://x.com/nezaregar73/status/1585585911206666242 (نمایش اعضای فراجا در حالی که تفنگ شاتگان در دست دارند)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «تمرین پاکسازی ساختمان تکاوران امنیتی بهمراه سلاح های ساچمه زنی “ماهر”»، تلگرام (۲۴ اسفند ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/38565 (واحدهای امنیتی سپاه پاسداران در حال حمل تفنگ شاتگان در یک مانور نشان می دهد)؛ همچنین نگاه کنید به «شمس»، رک. زیرنویس ۴۰؛ همچنین نگاه کنید به «Iran Defense commentary-unofficial»، رک. زیرنویس ۹۵.
[۱۰۹] «تفنگهای ساچمهای اسکورت تاکتیکی و انتظامی»، (C.I.D. Praha s.r.o) شرکت سی.آی.دی پراها با مسئولیت محدود، https://www.cidpraha.cz/user/documents/upload/Katalogy/Hatsan%20taktick%C3%A9%20modely%20katalog%20ke%20sta%C5%BEen%C3%AD.pdf (آخرین بازدید ۱۳ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۱۰] «اِسکورت ایمگارد با قنداق ثابت»، شرکت هاتسان، قابل دسترسی در https://hatsan.com.tr/en/urun/escort-aim-guard/ (آخرین بازدید ۱۳ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۱۱] «پُمپاَکشن اِسکورت اِسلاگِر»، (Escort Shotguns USA) اِسکورت شاتگان آمریکا، قابل دسترسی در https://escortshotgunsusa.com/product/escort-slugger/ (آخرین بازدید ۱۳ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۱۲] «پُمپاَکشن اِسکورت اِسلاگِر تاکتیکال»، اِسکورت شاتگان آمریکا، قابل دسترسی در https://escortshotgunsusa.com/product/escort-slugger-tact/ (آخرین بازدید ۱۳ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۱۳] «سلاح ساچمه زنی پُمپاَکشن هاتسان اسکورت دیفندر ۱۴ اینچ ۱۲/۷۶»، شرکت هاتسان، قابل دسترسی در https://hatsan.com.pl/product-eng-107376-Hatsan-12GA-repeating-rifle-ESCORT-DEFENDER.html (آخرین بازدید ۱۳ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۱۴] «کتاب آموزش بکارگیری و استفاده از سلاح ساچمه زنی شاتگان ماهر»؛ همچنین نگاه کنید به «کتاب آموزش نگهداری و بکارگیری از سلاح شاتگان ساخت صنایع شهید کاوه خراسان و شهید همدانی».
[۱۱۵] کانال سپاه جهانی حضرت مهدی، «آشنایی و # آموزش سلاح شاتگان اسکورت محصول شرکت هاتسان ترکیه»، ایتا (۲۴ تیر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://eitaa.com/sepahe_mahdi?q=%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B3%D8%A7%D9%86 (از این پس «آشنایی و # آموزش سلاح شاتگان اسکورت محصول شرکت هاتسان ترکیه»).
[۱۱۶] همان.
[۱۱۷] «درباره آکار»، شرکت آکار، قابل دسترسی در https://www.akkar.com.tr/about-akkar-2-278 (آخرین بازدید ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان های انگلیسی و تُرکی استانبولی).
[۱۱۸] همان. همچنین نگاه کنید به «شرکت با مسئولیت محدود صنعت و تجارت اسلحه آکار (ترکیه)»، (Emis) اِمیس، قابل دسترسی در https://www.emis.com/php/company-profile/TR/Akkar_Silah_San_Ve_Tic_Ltd_Sti_en_3333721.html (آخرین بازدید ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد جزئیات مربوط به شرکت آکار).
[۱۱۹] مهمت آکدال، لینکدین، قابل دسترسی در https://www.linkedin.com/in/mehmetakdal/?originalSubdomain=tr (آخرین بازدید ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۲۰] «فارس»، رک. زیرنویس ۳۸؛ همچنین نگاه کنید به کانال قدرت دفاعی ایران (Iranian Defensive Power)، «دو گونه شاتگان دارای قنداق که شباهتها و تفاوتهایی با اسلحه ماهر داشته و در سالهای گذشته مشاهده شده بودند»، تلگرام (۱۲ آبان ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://t.me/iranian_defensive_power/1020 (نمایش دو تفنگ شاتگان شبیه به تفنگ شاتگان ماهر در نمایشگاه ایپاس در تهران در سال ۱۳۹۶)؛ همچنین نگاه کنید به «تجهیزات و أدوات یگان های ویژه فراجا»، آپارات (۱ خرداد ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/k87tqov (نمایش یک فیلم کوتاه تبلیغاتی درباره یگانهای ویژه فراجا)؛ همچنین نگاه کنید به «منابع اختصاصی ایرانوایر» (موجود در آرشیو ایرانوایر).
[۱۲۱] «کاراتای ۶۱۲ اچ دی با قنداق تلسکوپی»، آکار، قابل دسترسی در https://akkar.com.tr/karatay-612-hd-telescopic-2-467 (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «کاراتای ۶۱۲ با قنداق تاشو»، آکار، قابل دسترسی در https://www.akkar.com.tr/karatay-612-tac-folding-2-412 (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نمایش مدل کاراتای ۶۱۲ با قنداق تاشو).
[۱۲۲] «آپارات»، رک. زیرنویس ۱۲۰.
[۱۲۳] همان.
[۱۲۴] همان؛ همچنین نگاه کنید به «کاراتای ۶۱۲ اچ دی مشکی»، آکار، قابل دسترسی در https://www.akkar.com.tr/karatay-612-hd-black-2-400 (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نمایش کاراتای ۶۱۲ اچ دی مشکی).
[۱۲۵] «تجهیزات #پلیس۱۴۰۱ #پلیس_هوشمند۱۴۰۱ #اقتدار_امنیت_آرامش #سفیر_شهید #یگان_ویژه»، آپارات (۴ خرداد ۱۴۰۱)، قابل دسترسی درhttps://www.aparat.com/v/a84q1gz .
[۱۲۶] «مکاتبات با شرکت ترکیه ای آکار» (۲۰۲۴) (موجود در آرشیو ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۲۷] «سازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران (ساصد)»، ایران واتچ، https://www.iranwatch.org/iranian-entities/defense-industries-organization-dio (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) )منبع به زبان انگلیسی).
[۱۲۸] «اساسنامه سازمان صنایع دفاع ملی»، تهران (۱۳۶۱)، قابل دسترسی در https://rc.majlis.ir/fa/law/show/10642؛ همچنین نگاه کنید به «اصلاح اساسنامه سازمان صنایع دفاع»، تهران (۱۳۶۵)، قابل دسترسی درhttps://rc.majlis.ir/fa/law/show/109588؛ همچنین نگاه کنید به «سازمان صنایع دفاع»، میندکس، قابل دسترسی در مرکز صادرات | سازمان صنایع دفاع (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (معرفی ساختار سازمان صنایع دفاع وابسته به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران).
[۱۲۹] «آرشیو ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران»، رک. زیرنویس ۱۲۶.
[۱۳۰] «سارسیلماز در یک نگاه»، شرکت سارسیلماز، قابل دسترسی در https://www.sarsilmaz.com/en/frontend.bakis (آخرین بازدید ۱ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان تُرکی استانبولی)؛ همچنین نگاه کنید به «محصولات»، شرکت سارسیلماز، https://www.sarsilmaz.com/en (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد محصولات مختلف سارسیلماز)؛ همچنین نگاه کنید به «صنایع اسلحه سازی سارسیلماز»، آمو تِرا (AmmoTerra)، قابل دسترسی در https://ammoterra.com/company/sarsilmaz-silah-sanayi-a-s-1 (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (معرفی شرکت سارسیلماز)؛ همچنین نگاه کنید به «سارسیلماز – متخصصان ترکیه، تولید کننده بالاترین کیفیت و تنوع اسلحه»، (Defence Turkey) دِفِنس تورکی (۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۸)، قابل دسترسی در https://www.defenceturkey.com/en/content/sarsilmaz-turkey-s-experts-producing-the-highest-quality-and-selection-of-guns-3452 (منبع به زبان انگلیسی) (مصاحبه با رئیس شرکت سارسیلماز).
[۱۳۱] «دِفِنس تورکی»، رک. زیرنویس ۱۳۰؛ همچنین نگاه کنید به لطیف آرال آلیس، لینکدین، قابل دسترسی در https://www.linkedin.com/in/latif-aral-alis-b231ba76/ (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (معرفی لطیف آرال آلیس).
[۱۳۲] «کنفرانس فروشندگان TTPOA ۲۰۲۴ (سارسیلماز)»، اتحادیه تاکتیکی افسران پلیس تگزاس، قابل دسترسی در https://www.ttpoa.org/conferences/2024-ttpoa-conference/vendors/195 (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۳۳] «آمو تِرا »، رک. زیرنویس ۱۳۰.
[۱۳۴] برایان سی. شیتز، «فناوری سلاح های سارسیلماز ترکیه در حال بلوغ است»، انجمن ملی سلاح آمریکا (۱۴ شهریور ۱۳۹۲)، قابل دسترسی در https://www.americanrifleman.org/articles/2013/9/5/sar-arms-turkish-technology-comes-of-age (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «سلاح سارسیلماز ساخت ترکیه به سلاح پلیس آمریکا تبدیل شد»، شرکت سارسیلماز، قابل دسترسی در https://www.sarsilmaz.com/en/new_detail/turkish-weapon-sarsilmaz-becomes-a-police-weapon-in-the-us (آخرین بازدید ۷ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد تکامل سارسیلماز به عنوان یک سلاح پلیسی به دلیل کیفیت بالای آن).
[۱۳۵] «سارسیلماز ؛ یک برند جهانی ۱۴۳ ساله»، شرکت سارسیلماز (۲۱ فروردین ۱۴۰۴)، قابل دسترسی در https://sarsilmaz.com/public/uploads/1738761377en.pdf (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۳۶] فروشگاه ایراننخجیر (@irannakhjirco)، «کمپانی سارسیلماز sarsilmaz قسمت اول»، اینستاگرام (۱۴ خرداد ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/irannakhjirco/p/CeYtKiAgDVg/?img_index=1 .
[۱۳۷] «یگان ویژه – معنای واقعی جانفشانی برای امنیت»، آپارات، https://www.aparat.com/v/l10kzy7 (قابل دسترسی در ۸ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «شاتگان پُمپاَکشن اِم ۲۰۴ اِس تی دی»، شرکت سارسیلماز، قابل دسترسی در https://www.sarsilmaz.com/en/product/m204-std (آخرین بازدید ۱۶ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نمایش مدل ۲۰۴ اِس تی دی سارسیلماز)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «کمپانی sarsilmaz»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53193 (توضیح این که مدل اِم ۲۰۴ سارسیلماز برای استفاده واحدهای مختلف فراجا خریداری شده است)؛ همچنین نگاه کنید به «سارسیلماز اِم ۲۰۶ دبلیو»، آمو تِرا، قابل دسترسی در https://ammoterra.com/product/sarsilmaz-m206-w (آخرین بازدید ۱۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نمایش مدل سارسیلماز اِم ۲۰۶ دبلیو).
[۱۳۸] «چِدیت، خاستگاه اژدها»، چِدیت ایتالیا، قابل دسترسی در https://www.chedditeitaly.it/azienda/?lang=en (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «کارتریج ایدهآل خود را انتخاب کنید»، چِدیت ایتالیا، قابل دسترسی در https://www.chedditeitaly.it/pagina-cartucce-da-caccia/?lang=en (آخرین بازدید ۸ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد مهمات مختلف تولید شده توسط شرکت چِدیت ایتالیا)؛ همچنین نگاه کنید به «مشخصات سودجوی جنگ: چِدیت»، سازمان بینالمللی مقاومت در
برابر جنگ (۱۲ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://wri-irg.org/en/story/2023/war-profiteer-profile-cheddite (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد این که محصولات شرکت چِدیت برای سرکوب اعتراضات مسالمتآمیز در حداقل سه کشور استفاده شده اند)؛ همچنین نگاه کنید به «سرکوب در ایران، مهمات ساخت فرانسه»، فرانس ۲۴ (۲۰ آبان ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در سرکوب در ایران، مهمات از فرانسه (بحث در مورد این که مهمات تولید شده توسط شرکت چِدیت، که علیرغم تحریمهای اتحادیه اروپا از طریق ترکیه به ایران ارسال شده بودند، در سرکوب وحشیانه اعتراضات ۱۴۰۱ مورد استفاده قرار گرفتند).
[۱۳۹] نگاه کنید به «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۳۸؛ همچنین نگاه کنید به آندرهآ آندریانی، لینکدین، قابل دسترسی در https://www.linkedin.com/in/andrea-andreani-b4294b17/?originalSubdomain=it (آخرین بازدید ۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (معرفی آندرهآ آندریانی)؛ همچنین نگاه کنید به ایلی هاوک با مسئولیت محدود، عملکرد برتر در تیراندازی، لینکدین، قابل دسترسی در https://www.linkedin.com/company/eley-hawk-limited/ (آخرین بازدید ۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (معرفی شرکت ایلی هاوک با مسئولیت محدود و بیان این که زیرمجموعه شرکت مَکسام است) ؛ همچنین نگاه کنید به «درباره ما»، ایلی هاوک با مسئولیت محدود، قابل دسترسی در https://www.eleyhawkltd.com/about (آخرین بازدید ۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (معرفی شرکت ایلی هاوک با مسئولیت محدود و بیان این یک شرکت مستقر در بریتانیا است).
[۱۴۰] چِدیت فرانسه، پِیپِرز (Peppers)، قابل دسترسی در https://www.pappers.fr/entreprise/cheddite-france-319200721 (آخرین بازدید ۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان فرانسه)؛ همچنین نگاه کنید به پائولو پدرزولی، لینکدین، قابل دسترسی در https://www.linkedin.com/in/paolo-pederzoli-014ba913/?originalSubdomain=fr (آخرین بازدید ۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (معرفی پائولو پدرزولی).
[۱۴۱] «گروه اِف اِن براونینگ و سوفی اسپورتس مذاکرات انحصاری خود را برای تشکیل یک تامینکننده در سطح جهانی آغاز کردند»، (Gun Trade World) گان تِرِید ورلد (۲۸ آبان ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://www.guntradeworld.com/fn-browning-group-and-sofisport-enter-exclusive-negotiations-form-world-class-supplier (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۴۲] «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۳۸.
[۱۴۳] آلِساندرو دی پاسکاله و امانوئل جیوردانا، «پس از کشف گلولههای ایتالیایی در میانمار، قانونگذاران بر روی خلاهای قانونی مربوط به تسلیحات تمرکز میکنند»، (Il Manifesto) ایل مانیفست (۲۹ تیر ۱۴۰۰)، قابل دسترسی در https://global.ilmanifesto.it/after-italian-bullets-discovered-in-myanmar-legislators-focus-on-arms-loopholes (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۴۴] ارشاد علیجانی و دِرِک تامسون، «چگونه فشنگهای ساچمهزنی ساخت اتحادیه اروپا برای سرکوب اعتراضات در ایران مورد استفاده قرار گرفت»، فرانس ۲۴ (۴ آذر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در چگونه فشنگهای ساخت یک شرکت فرانسوی-ایتالیایی برای سرکوب در ایران استفاده میشود؛ همچنین نگاه کنید به «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۳۷.
[۱۴۵] «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۴۴؛ همچنین نگاه کنید به «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۳۸.
[۱۴۶] ارشاد علیجانی و دِرِک تامسون، «مهمات ساخت اتحادیه اروپا که در سرکوب ایران استفاده شده است: ایرانیان خواستار پاسخگویی هستند»، فرانس ۲۴ (۲۵ آذر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در EU-made ammunition used in Iran repression: Iranians demand answers – The Observers (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۴۷] جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶۲۹) دادههای صادرات ترکیه به ایران.
[۱۴۸] جریان تجارت بر اساس کُد گمرکی کالا (۹۳۰۶) دادههای صادرات ترکیه به ایران.
[۱۴۹] «دبیرکل سازمان ملل متحد، شفافسازی مفاهیم «حوزه نفوذ» و «همدستی»: گزارش نماینده ویژه دبیرکل در مورد موضوع حقوق بشر و شرکتهای فراملی و سایر شرکتهای تجاری»، سند سازمان ملل متحد A/HRC/8/16 (۲۶ اردیبهشت ۱۳۸۷)، https://digitallibrary.un.org/record/633721?ln=en&v=pdf (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به کمیسیون حقوق بین الملل، «گزارش هیأت حقوقی متخصص کمیسیون حقوق بین الملل در مورد همدستی شرکتها در جرایم بینالمللی» (۲۰۰۸)، قابل دسترسی در Report of the ICJ Expert Legal Panel on Corporate Complicity in International Crimes | ICJ (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد شفافسازی استانداردهای قانونی برای مسئول شناختن شرکتها و مقامات آنها از نظر کیفری و مدنی به دلیل همدستی در نقض شدید حقوق بشر، ارائه راهنمایی به مشاغل در مورد چگونگی اجتناب از چنین مشارکتی)؛ همچنین نگاه کنید به «نیوسان رز. با مسئولیت محدود علیه آرایا»، پرونده شماره ۵ از دیوان عالی کانادا، (۲۰۲۰) ۴۴۳ D.L.R. چاپ چهارم ۱۸۳ (کانادا)، قابل دسترسی در https://www.canlii.org/en/ca/scc/doc/2020/2020scc5/2020scc5.html (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد به رسمیت شناختن ممنوعیتهای حقوق بینالملل عرفی در مورد کار اجباری، شکنجه و بردهداری توسط دیوان عالی کانادا که بخشی از حقوق عرفی کانادا را تشکیل میدهد و در نتیجه به پناهندگان اریترهای اجازه میدهد تا علیه یک شرکت معدن کانادایی به دلیل سوءاستفادههای ادعایی در خارج از کشور اقامه دعوی کنند و تصریح میکند که شرکتهای خصوصی ممکن است به دلیل نقض هنجارهای اساسی حقوق بشر مسئول شناخته شوند).
[۱۵۰] «اصول راهنما در زمینه تجارت و حقوق بشر: اجرای چارچوب «حفاظت، احترام و جبران» سازمان ملل متحد»، سند سازمان ملل متحد HR/PUB/11/04 (۲۰۱۱)، guidingprinciplesbusinesshr_en.pdf (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۵۱] «قانون شماره ۲۰۱۷-۳۹۹ مورخ ۷ فروردین ۱۳۹۶ مربوط به وظیفه مراقبت شرکتهای مادر و شرکتهای کارفرما»، روزنامه رسمی شماره ۰۰۷۴ مورخ ۸ فروردین ۱۳۹۶ ، صفحه ۵۶۳۵ (فرانسه)، https://www.legifrance.gouv.fr/eli/loi/2017/3/27/ECFX1509096L/jo/texte (منبع به زبان فرانسه) (بحث در مورد «قانون وظیفه هوشیاری» فرانسه که شرکتهای بزرگ را ملزم به ایجاد و اجرای یک طرح هوشیاری برای جلوگیری از نقض شدید حقوق بشر و محیط زیست در عملیات و زنجیرههای تأمین خود میکند)؛ همچنین نگاه کنید به «قانون مسئولیتهای دقت لازم شرکتی در زنجیره تأمین (قانون بررسی دقیق زنجیره تأمین)» ، ۲۵ مرداد ۱۴۰۰، BGBl. I ص. ۲۹۵۹ (آلمان)، قابل دسترسی در https://www.gesetze-im-internet.de/lksg/ (منبع به زبان آلمانی) (بحث در مورد «قانون بررسی دقیق زنجیره تأمین» در آلمان که الزامات بررسیهای لازم را بر شرکتهای بزرگ آلمانی تحمیل میکند تا خطرات نقض حقوق بشر و محیط زیست را در زنجیرههای تأمین خود، با تمرکز بر تأمینکنندگان مستقیم آنها، شناسایی و برطرف کنند)؛ همچنین نگاه کنید به «قانون شفافیت شرکتها و کار در زمینه حقوق بنیادین بشر و شرایط کاری شایسته (قانون شفافیت)»، ۲۸ خرداد ۱۴۰۰، شماره ۹۹، قابل دسترسی در https://lovdata.no/dokument/NL/lov/2021-06-18-99 (منبع به زبان نروژی) (بحث در مورد «قانون شفافیت» نروژ که شرکتها را ملزم به انجام تحقیقات لازم در مورد حقوق بشر و شرایط کاری مناسب و ارائه اطلاعات به عموم در مورد یافتههای خود میکند)؛ همچنین نگاه کنید به «دستورالعمل شورای اتحادیه اروپا ۲۰۲۴/۱۲۳۲ مورخ ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳، درباره «بررسیهای لازم در زمینه پایداری شرکتی» و اصلاح دستورالعمل شورای اتحادیه اروپا به شماره ۲۰۱۹/۱۹۳۷»، منتشرشده در روزنامه رسمی اتحادیه اروپا ۲۰۲۴ (L 123) ص. ۱، قابل دسترسی در https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/1232/o (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد دستورالعمل رسمی اتحادیه اروپا که پس از تبدیل شدن به قانون ملی توسط کشورهای عضو، یک تعهد قانونی الزامآور برای طیف وسیعی از شرکتهای بزرگ ایجاد میکند تا در زنجیرههای ارزش خود، بررسیهای لازم در مورد حقوق بشر و محیط زیست را انجام دهند).
[۱۵۲] «توافق نامه واسناار درباره کنترل صادرات تسلیحات متعارف و کالاها و فناوریهای دوگانه»، ۲۲ دی ۱۳۷۴، جلد ۳۶ مجله بینالمللی حقوق (I.L.M.)، صفحه ۳۴۳، WA-DOC-19-Public-Docs-Vol-I-Founding-Documents.pdf.
[۱۵۳] «صنایع شهید کاوه خراسان»، فعال ترین بانک تولید اطلاعات و خدمات، قابل دسترسی در https://www.faaltarin.com/shop/?id=18244 (آخرین بازدید ۱۲ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «ایران استوار، ۴۴ سال افتخار؛ کدام اسلحههای کمری در کشور تولید میشود؟»، فارس (۱۶ بهمن ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://farsnews.ir/politics/1675574460000485488 (بحث در مورد تولید سلاحهای کوچک داخلی ایران برای استفاده نیروهای نظامی و امنیتی ایران)؛ همچنین نگاه کنید به «مروری بر تاریخ یک بمب قدیمی/ دو نارنجکانداز مهم ایران را بشناسید»، باشگاه خبرنگاران جوان (۴ مهر ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://www.yjc.ir/fa/news/7503879 (بررسی دو مدل نارنجکانداز ساخت ایران)؛ همچنین نگاه کنید به «چرخ صنایع بزرگ بدون فعالیت صنایع کوچک نمی چرخد»، ایرنا (۲۸ مرداد ۱۳۹۸)، قابل دسترسی در https://www.irna.ir/news/83438343 (گزارش سخنرانی سید هادی علوی گل در یک مراسم عمومی).
[۱۵۴] Soheilofsky (@soheil34874913)، ایکس (۲۶ مهر ۱۴۰۱، ساعت ۳:۲۱ دقیقه بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/Soheil34874913/status/1582451807548162048؛ همچنین نگاه کنید به بهنام علیمحمدی، «نمایشگاهی با طعم فشنگ، تیربار و ضدهوایی: گالری عکس: جدیدترین تجهیزات پلیس ایران در نمایشگاه “ایپاس ۲۰۱۶ “»، ماهنامه شبکه (۲۸ مهر ۱۳۹۵)، قابل دسترسی در https://web.archive.org/web/20221006132936if_/https://www.shabakeh-mag.com/photo/5123 (گزارش نمایشگاه ایپاس تهران در سال ۱۳۹۵)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «بسیجیان تیپ یکم حضرت زهرا (س) سپاه محمد رسول الله (ص) تهران بزرگ مسلح به سلاح های تهاجمی «CQ-5.56» و ساچمه زنی “ماهر”»، تلگرام، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/35872 (نمایش نیروهای بسیجی که تفنگهای ساچمهای CQ-56 و ماهر را در دست دارند)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «سلاح ساچمه زن یوز»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53212 (نمایش تفنگ ساچمه زنی یوز ساخت صنایع شهید کاوه خراسان)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «سلاح های ساچمه زن صیاد ۲ و یوز با کاربری شکاری»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53238 (نمایش تفنگهای شکاری صیاد ۲ و یوز).
[۱۵۵] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «سلاح ساچمه زن ماهر»، تلگرام (۱۸ دی ۱۴۰۳ و ۲۶ دی ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در ⚔ Iranian Militarism ⚔ – Telegram .
[۱۵۶]همان. همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «امیر سرتیپ کیومرث حیدری فرمانده نزاجا در حال تست تیراندازی سلاح ساچمه زن ماهر ایرانی در نقش shotgun trap shooting یا ضد اهداف پروازی جهت مقابله با FPV ها و ریز پرنده ها»، تلگرام (۲۰ اسفند ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/57071?single (نشان دادن سرتیپ کیومرث حیدری در حال آزمایش یک تفنگ ساچمهزنی ماهر ساخت ایران)؛ همچنین نگاه کنید به کانال قدرت دفاعی ایران (Iranian Defensive Power)، «اسلحه پلیسی ماهر (ساچمه زنی)»، تلگرام (۱۲ آبان ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://t.me/iranian_defensive_power/1018 (نمایش تفنگ ساچمه زنی ماهر در نمایشگاه ایپاس تهران در سال ۱۳۹۶)؛ همچنین نگاه کنید به «علیمحمدی»، رک. زیرنویس ۱۵۴.
[۱۵۷] «کانال نظامیگری ایرانی»، رک. زیرنویس ۱۵۶.
[۱۵۸] کانال قدرت دفاعی ایران (Iranian Defensive Power)، «پروتوتایپ مربوط به اسلحه ماهر، ارائه شده در نمایشگاه سالهای گذشته»، تلگرام (۱۲ آبان ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://t.me/iranian_defensive_power/1019 .
[۱۵۹] «آرشیو ایرانوایر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران»، رک. زیرنویس ۱۲۶.
[۱۶۰] کانال قدرت دفاعی ایران (Iranian Defensive Power)، «اسلحه پلیسی صیاد ساخت صنایع جنگ افزارسازی وزارت دفاع»، تلگرام (۱۲ آبان ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://t.me/iranian_defensive_power/1023؛ همچنین نگاه کنید به کانال قدرت دفاعی ایران (Iranian Defensive Power)، «تصویر دیگری از اسلحه پلیسی صیاد در ۳ مدل در سالهای گذشته»، تلگرام (۱۲ آبان ۱۳۹۶)، قابل دسترسی در https://t.me/iranian_defensive_power/1024 (نمایش سه مدل از تفنگهای ساچمهای ماهر که برای نیروهای انتظامی تولید شدهاند)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «شاتگان صیاد ۲ سفارش انتظامی بهمراه مهمات گیج ۱۲ ساچمه پلاستیکی»، تلگرام (۱۷ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/25570 (نمایش یک قبضه تفنگ شکاری صیاد۲ در کنار مهمات و سایر تجهیزات آن)؛ همچنین نگاه کنید به «Soheilofsky»، رک. زیرنویس ۱۵۴.
[۱۶۱] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «شاتگان صیاد ساخت ایران»، تلگرام (۱۹ بهمن ۱۳۹۹)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/11831.
[۱۶۲] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «سلاح صیاد ۲»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳) ، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53222؛ همچنین نگاه کنید به «ماسبِرگ۵۰۰®»، ماسبِرگ، قابل دسترسی در https://www.mossberg.com/firearms/shotguns/500.html (آخرین بازدید ۱۹ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد جزئیات مربوط به تفنگ ساچمهزنی ماسبرگ ۵۰۰).
[۱۶۳] کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «سلاح های ماسبرگ ۵۰۰ بکارگیری شده توسط رده های مختلف فراجا»، تلگرام (۲۶ دی ۱۴۰۳) ، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/53218.
[۱۶۴] «Iran Defense commentary-unofficial»، رک. زیرنویس ۹۵. همچنین نگاه کنید به «کانال نظامیگری ایرانی»، رک. زیرنویس ۱۶۳؛ همچنین نگاه کنید به «گنجی پور»، رک. زیرنویس ۹۵.
[۱۶۵] «آشنایی با سازمان صنایع دفاع»، همشهری آنلاین (۲۲ بهمن ۱۳۹۱)، قابل دسترسی در https://www.hamshahrionline.ir/news/200836.
[۱۶۶] «صنایع مهمات سازی و متالوژی (مهام)»، شرکت مطالعات تخصصی توسعه صادرات و واردات کالاهای صنعتی و معدنی، قابل دسترسی در
https://web.archive.org/web/20241114080321if_/http://iranindustrial.com/fa/details/10976 (آخرین بازدید ۲۰ خرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «شرکت صنایع شهید شیرودی (ساصد)»، فعال ترین بانک اطلاعات تولید و خدمات، قابل دسترسی در https://www.faaltarin.com/shop/?id=12299 (آخرین بازدید ۲۰ خرداد ۱۴۰۴) (مشخصات شرکت صنایع شهید شیرودی)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نظامی گری ایرانی (⚔ Iranian Militarism ⚔)، «تصاویری از مهمات های LIBRA SNAIL کالیبر ۱۹×۹ مم تولیدی صنایع مهمات سازی شهید شیرودی گروه مهام زیر مجموعه ساصد وزارت دفاع»، تلگرام (۲۲ بهمن ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/54983 (نمایش انواع مهمات تولید شده توسط شرکت صنایع شهید شیرودی).
[۱۶۷] «فعال ترین بانک اطلاعات تولید و خدمات»، رک. زیرنویس ۱۶۶.
[۱۶۸] «زندگینامه ” مصطفی محمد نجار”، فرد پیشنهادی برای تصدی وزارت “دفاع”»، ایرنا (۲۳ مرداد ۱۳۸۴)، قابل دسترسی در https://www.irna.ir/news/9520210.
[۱۶۹] «رییس گروه مهماتسازی و متالورژی سازمان صنایع دفاع: تسلیحات سنتی، جای خود را به تسلیحات هوشمند میدهند»، ایسنا (۷ دی ۱۳۸۰)، قابل دسترسی در رییس گروه مهماتسازی و متالورژی سازمان صنایع دفاع: تسلیحات سنتی، جای خود را به تسلیحات هوشمند میدهند – ایسنا.
[۱۷۰] محسن آذرخانی (Mohsen Azarkhani)، «گویا نوع جدیدی از مهمات کالیبر گیج ۱۲ برای استفاده در انواع سلاح های ضد شورش مانند شاتگان توسط وزارت دفاع تهیه و ساخته شدهاند که قابلیت شوک دهندگی دارند»، تلگرام (۱۳ دی ۱۴۰۰)، قابل دسترسی در https://t.me/Iranian_Militarism/18913.
[۱۷۱] «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۴۴؛ همچنین نگاه کنید به «فرانس ۲۴»، رک. زیرنویس ۱۳۸.
[۱۷۲] «تیراندازی به معترضان در باغ سپهسالار تهران همزمان با چهلم مهسا امینی»، صدای آمریکا (۴ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://ir.voanews.com/a/tehran-shooting-mahsa-amini-protest-/6806136.html؛ همچنین نگاه کنید به «ایرانوایر»، رک. زیرنویس ۹۲؛ همچنین نگاه کنید به سروش علوی )@(soroush_alavi، ایکس (۲۶ آبان ۱۴۰۱، ساعت ۸:۴۰ دقیقه صبح)، قابل دسترسی در https://x.com/Soroush_Alavi/status/1593237561580965889 (نمایش واحدهای امنیتی سپاه که در خیابانهای تهران در حالی که تفنگهای پینتبال در دست دارند، راه می روند)؛ همچنین نگاه کنید به آیدا قجر و امید شمس، «چشمهایش؛ شلیک به چشمهای معترضان و جنایت علیه بشریت»، ایران وایر (۲۹ دی ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/112799 (بحث در مورد استفاده از ساچمه های فلزی و لاستیکی سخت توسط نیروهای امنیتی علیه معترضان در سال ۱۴۰۱)؛ همچنین نگاه کنید به فرزاد صیفی کاران، «پژوهش های زمانه: ‘گروهان تکاور امنیتی نواب’؛ فاتحان قدس یا سرکوبگران مردم؟»، رادیو زمانه (۲۶ دی ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.radiozamaneh.com/748036/ (بحث در مورد نقش نیروهای امنیتی سپاه در سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱).
[۱۷۳] آیدا قجر، «چشمهایش؛ کوثر افتخاری؛ با نیشخند به چشم من شلیک کرد»، ایرانوایر (۲۳ فروردین ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/videos/127322؛ همچنین نگاه کنید به کوثر افتخاری (@kosareftekhari)، «پر از ویرانه مانده آرزو هایم….»، اینستاگرام (۳۰ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/reel/CkBP49lsg7e/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA%3D%3D (شرح تجربه و احساسات شخصی کوثر افتخاری پس از اصابت گلوله به چشمش).
[۱۷۴] «شرکت پنوماتیک تیپمن از شرکت سامیت پارتنرز سرمایه گذاری دریافت کرد»، شرکت تیپمن (۴ تیر ۱۳۸۳)، قابل دسترسی در https://web.archive.org/web/20100206034052/http://tippmann.com/asiapacific/about_us/pressReleaseDetails.aspx?id=234 (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به ران گلدبلات، «جی.آی. اسپورتز، تیپمن اسپورتس را خریداری کرد»، شرکت تیپمن (۲۹ آذر ۱۳۹۲)، قابل دسترسی در https://web.archive.org/web/20171013022737/paintball.tippmann.com/blog/bid/329326/G-I-Sportz-Acquires-Tippmann-Sports (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد خرید شرکت تیپمن اسپورتس توسط جی.آی. اسپورتز در سال ۲۰۱۳)؛ همچنین نگاه کنید به «درباره ما»، شرکت تیپمن، قابل دسترسی در https://tippmannarms.com/about-us/ (آخرین بازدید ۲۰ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد پیشینه و مشخصات شرکت اسلحه سازی تیپمن)؛ همچنین نگاه کنید به «تیپمن اسپورتس»، (passports) پی.بی. اسپورتس، قابل دسترسی در https://pbsports.com/collections/tippmann-sports (آخرین بازدید ۲۰ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (بررسی مشخصات و محصولات مختلف شرکت ورزشی تیپمن).
[۱۷۵] «درباره ما»، کور اوتدور، https://koreoutdoor.com/about/ (منبع به زبان انگلیسی) (آخرین بازدید ۳۰ مرداد ۱۴۰۴)؛ همچنین نگاه کنید به «اطلاعیه مطبوعاتی رسمی – شرکت کور اوتدور از تکمیل فروش به آیرون بریج اکویتی پارتنرز اند منیجمنت خبر داد»، کور اوتدور (۴ شهریور ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://koreoutdoor.com/official-press-release-kore-outdoor-announces-completion-of-sale-to-ironbridge-equity-partners-and-management/ (منبع به زبان انگلیسی) (بحث در مورد اعلامیه شرکت کور اوتدور مبنی بر اینکه آیرون بریج اکویتی پارتنرز اند منیجمنت سهم کنترل کننده ای را در شرکت سرمایهگذاری فولکرام کپیتال پارتنرز (Fulcrum Capital Partners) به دست آورده است)؛ همچنین نگاه کنید به «کور اوتدور»، (Private Equity Info) پرایوت اکویتی اینفو، قابل دسترسی در https://privateequityinfo.com/directory/private-equity-portfolio-company/3/kore-outdoor (منبع به زبان انگلیسی) (آخرین بازدید ۳۰ مرداد ۱۴۰۴) (مشخصات شرکت کور اوتدور)؛ همچنین نگاه کنید به «تیم مدیریت کور اوتدور»، کور اوتدور، قابل دسترسی در https://koreoutdoor.com/team/ (منبع به زبان انگلیسی) (آخرین بازدید ۳۰ مرداد ۱۴۰۴) (معرفی تیم مدیریت شرکت کور اوت دور).
[۱۷۶] حسین ظهروند، «تمرین پینتبال یگان ویژه فاتحین»، تسنیم (۲۲ خرداد ۱۳۹۷)، قابل دسترسی در https://www.tasnimnews.com/fa/media/1397/03/22/1628279؛ همچنین نگاه کنید به اکبر توکلی، «رزمایش یگان ویژه فاتحین»، ایرنا (۱۷ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.irna.ir/photo/85252680 (تصاویری از رزمایش فاتحین سپاه در تهران)؛ همچنین نگاه کنید به «گردان ۱۰۳ حضرت امام حسین (علیه السلام) : برنامه رزم نزدیک پینتبال ویژه رزمندگان و بسیجیان»، بسیج نیوز (۲۸ خرداد ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://web.archive.org/web/20241125212726if_/https://basijnews.ir/fa/news/9520581 (گزارش از تمرین پینت بال نیروهای بسیج در اصفهان)؛ همچنین نگاه کنید به «پینتبال در یگان ویژه»، آپارات (۲۹ اسفند ۱۴۰۲) ، قابل دسترسی در https://www.aparat.com/v/u923pr5 (اعضای یگان ویژه فراجا را در حال تمرین با تفنگهای پینتبال تیپمن نشان میدهد)؛ همچنین نگاه کنید به «کرمی زند»، رک. زیرنویس ۶۹؛ همچنین نگاه کنید به «تسنیم»، رک. زیرنویس ۹۵؛ همچنین نگاه کنید به «هرانا از شرکت تیپمن اسپورتس، با مسئولیت محدود، می خواهد که استفاده دولت ایران از تجهیزات این شرکت در سرکوب اعتراضات را محکوم کند»، هرانا (۳ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.en-hrana.org/statements/hra-urges-tippmann-sports-llc-to-condemn-the-iran-governments-use-of-its-equipment-in-the-repression-of-protests/ (منبع به زبان انگلیسی) (نامه سرگشاده هرانا به شرکت تیپمن اسپورتس الالسی و درخواست برای منع رژیم ایران از استفاده از محصولات این شرکت در سرکوب اعتراضات).
[۱۷۷] «تفنگ پینت بال تیپمن ۹۸ سفارشی – سری پلاتینیوم اولترا بیسیک»، (Tippmann Parts) تیپمن پارتس، قابل دسترسی در https://tippmannparts.com/products/tippmann-98-custom-paintball-gun-platinum-series-ultra-basic (آخرین بازدید ۲۴ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی).
[۱۷۸] کانال نخسا (t.me/nakhsa)، «حضور تیم های نخسا و برخورد با آشوبگران و اغتشاشات در شهرها مشهد ، کرج ، زاهدان … و مناطق مختلف و حساس تهران»، تلگرام (۱۰ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://t.me/nakhsa/370.
[۱۷۹] «”نخسا”؛ ساختار ماشین سرکوب در جمهوری اسلامی چیست؟»، بی بی سی فارسی (۳ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/iran-63025248.
[۱۸۰] «پینتبال دای»، اِیاِناِس گیر، قابل دسترسی در https://ansgear.com/paintball-manufacturers/dye-paintball (آخرین بازدید ۲۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «دای پِرسیژن»، دیتانیز، قابل دسترسی در https://www.datanyze.com/companies/dye-precision/12010148 (آخرین بازدید ۲۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (مشخصات شرکت دای پِرسیژن)؛ همچنین نگاه کنید به «دای پِرسیژن سی اِن سی»، کِرَفت (craft)، قابل دسترسی در https://craft.co/dye-precision-cnc (آخرین بازدید ۲۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (مشخصات شرکت دای پِرسیژن سی اِن سی).
[۱۸۱] «اِم ۲ موسایر»، شرکت دای پینتبال، قابل دسترسی در https://shop.dyepaintball.com/collections/m2-mosair-1 (آخرین بازدید ۲۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی)؛ همچنین نگاه کنید به «اِم ۳+»، شرکت دای پینتبال، قابل دسترسی در https://shop.dyepaintball.com/collections/m3 (آخرین بازدید ۲۲ خرداد ۱۴۰۴) (منبع به زبان انگلیسی) (نمایش مدل تفنگ پینت بال مدل دای اِم ۳)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نخسا (t.me/nakhsa)، «برخورد بدون مماشات نخسا و برگردان امنیت به شهرهای مختلف با مشت آهنین و بدون اغماض و گرفتن انتقام شهدای مدافع امنیت این اغتشاشو هم نمونه کار»، تلگرام (۲۶ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی درhttps://t.me/nakhsa/381 (ارائه اظهارات گروه نخسا در مورد دخالت در سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱)؛ همچنین نگاه کنید به کانال نخسا (t.me/nakhsa)، «روز مرد بر دلاور مردان نخسا مبارک بادد»، تلگرام (۲۴ دی ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://t.me/nakhsa/459 (نمایش یک ویدیوی تبلیغاتی درباره فعالیتهای نخسا).
[۱۸۲] «کانال نخسا»، رک. زیرنویس ۱۸۱.
[۱۸۳] کانال نخسا (t.me/nakhsa)، «تصاویر ویژه از عملیات نیروهای نخسا در ایران آبان ۱۴۰۱ و برخورد با اغتشاشگران #مقداد»، تلگرام (۲۶ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://t.me/nakhsa/382.
[۱۸۴] همان.
[۱۸۵] کانال نخسا (t.me/nakhsa)، «عملیات نیروهای #نخسا از شرق تا غرب کشور در کنترل اغتشاشات»، تلگرام (۴ آبان ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://t.me/nakhsa/372.
[۱۸۶] راهنمای سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون.
[۱۸۷] «قانون بکارگیری سلاح توسط مأمورین نیروهای مسلح در موارد ضروری»، تهران (۱۳۷۳) قابل دسترسی در https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92500 .
[۱۸۸] همان، ماده ۱ و ۱۱.
[۱۸۹] همان، ماده ۳.
[۱۹۰] همان، ماده ۴.
[۱۹۱] همان، ماده ۴. همچنین نگاه کنید به «قانون اساسی جمهوری اسلامی»، تهران (۱۳۵۸)، اصل ۲۷ ، قابل دسترسی در
https://rc.majlis.ir/en/law/show/132239 .
[۱۹۲] «قانون بکارگیری سلاح توسط مأمورین نیروهای مسلح در موارد ضروری»، ماده ۶.
[۱۹۳] «جزوه آموزشی نحوه استفاده از تفنگ شاتگان» برای یگان ویژه پلیس (موجود در آرشیو ایرانوایر).
[۱۹۴] «کتاب آموزش نگهداری و بکارگیری از سلاح شاتگان ساخت صنایع شهید کاوه خراسان و شهید همدانی».
[۱۹۵] همان.
[۱۹۶] راهنمای سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون.
[۱۹۷] همان.
[۱۹۸] «اعتراضات در ایران| پاره کردن بنر خامنهای و صدای شلیک مستقیم اسفراین ۳۰ شهریور»، صدای آمریکا (۳۱ شهریور ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://ir.voanews.com/a/iran-esfarayen-khamenehei-/6757560.html .
[۱۹۹] «پاره کردن بنر خامنهای توسط مردم در #اسفراین #mahsaaminiمهسا_امینی #گزارشگرمنوتو»، فیس بوک (۳۱ شهریور ۱۴۰۱)، https://www.facebook.com/watch/?v=682921056017950 .
[۲۰۰] بی بی سی فارسی (@bbc persian)، «ویدیوی جدید از لحظه تیراندازی به الهه توکلیان در اسفراین؛ ‘ دیدم منو هدف گرفت’»، اینستاگرام (۳ شهریور ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/bbcpersian/reel/CwXSEZ-IsDS/.
[۲۰۱] همان. همچنین نگاه کنید به الهه توکلیان (@elahetavakolian14)، «در تاریخ ۳۰ شهریور، در اسفراین، در حالی که فاصلهای بسیار کوتاه با مهاجمین داشتم، به سمت چشمانم شلیک کردند»، اینستاگرام (۲۳ اسفند ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/p/CpyAM5dgckP/ (شرح تجربه شخصی الهه توکلیان و احساسات او در مورد اصابت گلوله به چشمش).
[۲۰۲] «میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی»، ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶، ۹۹۹ مجموعه معاهدات سازمان ملل ۱۷۱، ۶ I.L.M. ۳۶۸ (لازم الاجرا از ۲۳ مارس ۱۹۷۶)، قابل دسترسی در https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس «میثاق حقوق مدنی و سیاسی»)؛ همچنین نگاه کنید به «اساسنامه رُم دیوان کیفری بینالمللی»، ، ۱۷ ژوئیه ۱۹۹۸، ۲۱۸۷ مجموعه معاهدات سازمان ملل، ص. ۹۰، قابل دسترسی در https://www.icc-cpi.int/resource-library/documents/rs-eng.pdf (منبع به زبان انگلیسی) (از این پس « اساسنامه رُم»).
[۲۰۳] صدای آمریکا، «شلیک به صورت معترض پیش از بازداشت در اکباتان تهران – چهارشنبه ۱۶ آذر»، یوتیوب، قابل دسترسی در https://www.youtube.com/watch?v=i8f0s34FWH0&t=3s (آخرین بازدید ۲۱ خرداد ۱۴۰۴).
[۲۰۴] مسعود کاظمی، «مورد خاص مهران سماک؛ پیچیدگی پرونده قتل با شلیک فرمانده انتظامی»، ایران اینترنشنال (۱۷ فروردین ۱۴۰۳)، قابل دسترسی در https://www.iranintl.com/202404049822؛ همچنین نگاه کنید به فرین عاصمی، «جانباختگان اعتراضهای ایران؛ شیرین علیزاده، زنی که از گلوله خوردنش فیلم گرفت»، بی بی سی فارسی (۷ شهریور ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/articles/ckk1n03496ro (بحث در مورد جزئیات قتل فراقضایی شیرین علیزاده)؛ همچنین نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران، رک. زیرنویس ۹۳ (توضیحات پیرامون قتل فراقضایی مطلب سعید پیرو و یحیی رحیمی در استان کردستان).
[۲۰۵] بی بی سی فارسی (@bbcpersian)، ایکس (۱۰ مهر ۱۴۰۱، ساعت ۳:۳۴ دقیقه بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/bbcpersian/status/1576659223781560321.
[۲۰۶] آیدا قجر، «چشمهایش؛ خانواده دلپسند و رسپینای خردسال که شاهد یک جنایت شد»، ایرانوایر (۲ آبان ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/videos/121802.
[۲۰۷] گزارشگر منوتو، «شلیک مستقیم چند مامور لباس شخصی به مردم در مهرشهر کرج»، یوتیوب (۱ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.youtube.com/watch?v=ozXp83eYfyc.
[۲۰۸] «ایرانوایر»، رک. زیرنویس ۹۲.
[۲۰۹] کمپین حقوق بشر ایران (@ICHRI)، ایکس (۱۸ مهر ۱۴۰۱، ساعت ۳:۲ دقیقه بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/ICHRI/status/1579547979111075840.
[۲۱۰] بی بی سی فارسی (@bbc persian)، «چندیدن ویدیو از اعتراض شهروندان تهران در یک ایستگاه مترو در شبکههای اجتماعی منتشر شده است»، اینستاگرام (۲۰ مهر ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/reel/Cjn1MKsIH3O/.
[۲۱۱] ایران اینترنشنال (@IranIntl)، ایکس (۲۵ آبان ۱۴۰۱، ساعت ۳:۵۳ دقیقه بعد از ظهر)، قابل دسترسی در https://x.com/IranIntl/status/1592984243793264647.
[۲۱۲] راهنمای سلاحهای کمتر کشنده در اعمال قانون.
[۲۱۳] آیدا قجر، «چشمهایش؛ فرید رشیدی: چطور دلش آمد چشم کسی را بگیرد؟»، ایرانوایر (۲ اسفند ۱۴۰۱)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/114004.
[۲۱۴] صدای آمریکا، «شلیک گاز اشک آور و پرتاب اشیاء از سوی ماموران امنیتی به سوی مردم در محله مدائن تهران»، یوتیوب (۳۱ شهریور ۱۴۰۱) قابل دسترسی در .https://www.youtube.com/watch?v=NcbKaRU9Knk
[۲۱۵]آیدا قجر، «چشمهایش؛ فرزاد مرادینیا، فعال کارگری: چشم و صورتم سند روز دادخواهی است»، ایرانوایر (۱۴ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/features/121261.
[۲۱۶] آیدا قجر، «چشمهایش؛ سپهر خالقی را با شلیک مستقیم گاز اشکآور کور کردند»، ایرانوایر (۲۶ تیر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/special-features/118565.
[۲۱۷] «اعتراضات ایران؛ معترض ۱۶ ساله، هشت ماه پس از اصابت گلوله گاز اشکآور به سرش، درگذشت»، بی بی سی فارسی (۶ خرداد ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://www.bbc.com/persian/iran-65731212 ؛ همچنین نگاه کنید به مریم دیور (@mmaryamdior)، اینستاگرام، قابل دسترسی در https://www.instagram.com/mmaryamdior/ (آخرین بازدید ۲۱ خرداد ۱۴۰۴).
[۲۱۸] ایرانوایر(@iranwire)، ایکس (۱۰ آبان ۱۴۰۱، ۱۰:۳۳ دقیقه صبح)، قابل دسترسی در https://x.com/iranwire/status/1587452899860385793.
[۲۱۹] همان.
[۲۲۰] کورا انگلبرشت، «صدها معترض در ایران بر اثر اصابت گلولههای فلزی و لاستیکی نابینا شدند»، نیویورک تایمز (۲۸ آبان ۱۴۰۱)، https://www.nytimes.com/2022/11/19/world/asia/iran-protesters-eye-injuries.html (منبع به زبان انگلیسی).
[۲۲۱] «قجر»، رک. زیرنویس ۳.
[۲۲۲] آیدا قجر، «چشمهایش؛ پروفسور پرستا؛ منجی آسیبدیدگان چشم، ادای دین به خانواده و وطن»، ایرانوایر (۲۰ مهر ۱۴۰۲)، قابل دسترسی در https://iranwire.com/fa/videos/121441 .
